IT'S XIAOTIME!

Naglilingkod sa Diyos at sa Bayan sa pagtuturo ng Kasaysayan

Tag: bonifacio

BEYOND TRIVIA: The “Saysay” of the SONA

On the occasion of the fourth State of the Nation Address of President Benigno S. Aquino, III, I am reposting one of my columns, “Walking History,” that I made for the short-lived newspaper “Good Morning Philippines,” 25 July 2011, p. 8.  Special thanks to my editor Ms. Rita Gadi:

The Congress during the State of the Nation Address of President Benigno Aquino, III.

The Congress during the State of the Nation Address of President Benigno Aquino, III.  From Malacanang.gov.ph.

https://xiaochua.net/2013/07/21/xiao-time-19-july-2013-kasaysayan-ng-state-of-the-nation-address/

It’s SONA time once again!  And as a historian I am expected to give a SONA trivia.

A leading broadsheet published a short piece on the precursors of the State of the Nation Address (SONA) in 2009 saying that what is now known today as the State of the Katipunan (SOKA) address was supposedly delivered by the President of what must be considered as the First Filipino National Government, Andres Bonifacio, at the Tejeros Convention on 22 March 1897.  This was picked up by some magazines and also by Wikipedia and published it as trivia: the first manifestation of the SONA.

Source of SOKA.

Source of SOKA.

First, among historical circles, there was no such thing as the SOKA.  Aside from the funny connotation of the acronym that seems to be a joke, even sounding like a Gus Abelgas TV show, I checked the primary sources written by Artemio Ricarte and Santiago Alvarez and secondary sources crafted by Teodoro Agoncillo and Adrian Cristobal on the Tejeros Convention and found no mention of Bonifacio delivering a speech reviewing the accomplishments of his government from the establishment of the Kataastaasang Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan on 7 July 1892, to the outbreak of the revolution on August 1896. He supposedly also outlined the programs that he intended to launch.

Bonifacio speaking during the Tejeros Convention.  From Adarna Publishing, Inc.

Bonifacio speaking during the Tejeros Convention. From Adarna Publishing, Inc.

Gus Abelgas, SOCOooooooooo!

Gus Abelgas, SOCOooooooooo!

What was mentioned was a debate by the delegates and Bonifacio on the proposed replacement of the Katipunan revolutionary government with a more Western type government, to which Bonifacio conceded for as long as the decision of the majority will be respected.  His adherence to the democratic principles led to his replacement in an election that was rumored to be rigged from the start, and then a power struggle that ended to his and his brother Procopio’s execution in the hands of his own men.

More than trivia, this was the painful start of the Filipino Nation.  As always according to historian Dr. Zeus Salazar, it was a clash of the mentality of the elites and the bayan.  Bonifacio envisioned a country, Inang Bayan, based on Kapatiran of everyone, the elite and the bayan.  We are all Anak ng Bayan, and that Kalayaan can only be attained if there’s kaginhawaan and mabuting asal.  The elite did not totally accept this, wanting to adapt a different concept that they learned from Western schools:  The concept of Nación—republican democracy based on rights guaranteed by a written constitution, with emphasis on political freedom and power.  With the power struggle which characterized the birth of the nation, kapatiran lost to Western emphasis on power.  And since then, elite democracy became the order of the day in this country.

Since this concept of nation had no cultural basis, therefore it is, as Benedict Anderson puts it, an “imagined community,” the state needs symbols and rituals to bind the different peoples in the Philippines to this “imagined” nation.  Polish academic Krzysztof Gawlikowski likened the nation to a mythical being.  The nation is like a religion.  Like all Catholics can identify with the cross, we feel like we’re one country when we sing the national anthem and rally around one flag.

Krzysztof Gawlikowski

Krzysztof Gawlikowski

In our annual life as a nation, the State of the Nation Address is a very important ritual.  More than just watching for the wardrobe of the president and more new wardrobes from lady congressmen and socialites, or what new gimmicks or slogans will be employed to add to SONA’s entertainment value, this is the time of the year when the whole Filipino people, both the elite and the masses, listen intently to the president, the high priest of the nation, preside in the opening of congress and outline his achievements and plans.  For a time, admin fans and opposition are one in reflecting on the state of our nation, as ONE NATION.

Franklin Roosevelt delivering one of his State of the Union Address.  From gannett-cdn.com

Franklin Roosevelt delivering one of his State of the Union Addresses. From gannett-cdn.com

John F. Kennedy delivering his State of the Union Address.  From advisorone.com/

John F. Kennedy delivering his State of the Union Address. From advisorone.com.

The Joint Session of Congress listening to Barack Obama's State of the Union Address.  From whitehouse.gov.

The Joint Session of Congress listening to Barack Obama’s State of the Union Address. From whitehouse.gov.

The term “State of the Nation” was borrowed from “The State of the Union,” the report of the American President to his Congress.  On 16 June 1936, Commonwealth President Manuel Luis Quezon copied the practice and delivered “On The Country’s Conditions and Problems” to his congress.  But the precursor of what we now call “Ulat sa Bayan,” a more direct address to the people on the achievements of the Commonwealth government, was the much awaited address of President Quezon during the anniversaries of the establishment of the Philippine Commonwealth every 15 November.  In an earlier research, I found out that people gather around radio sets and listen to Quezon’s speeches which reflected the optimism of the early years, the hard realities of self governance and finally, the fears of the coming World War.  Quezon’s non-appearance to deliver his speech in 1938 also reflected the failing health of the president.

Fom gov.ph:  President Manuel L. Quezon delivers his 1940 message to the National Assembly in front of its Speaker Jose Yulo and United States High Commissioner Francis B. Sayre.

Fom gov.ph: President Manuel L. Quezon delivers his 1940 message to the National Assembly in front of its Speaker Jose Yulo and United States High Commissioner Francis B. Sayre.

Commonwealth Day in new Quezon City, November 15, 1940.  From the Manila Bulletin microfilm of the University of the Philippines Main Library.

Commonwealth Day in new Quezon City, November 15, 1940. From the Manila Bulletin microfilm of the University of the Philippines Main Library.

Commonwealth Day in new Quezon City, November 15, 1940.From the Manila Bulletin microfilm of the University of the Philippines Main Library.

Commonwealth Day in new Quezon City, November 15, 1940.From the Manila Bulletin microfilm of the University of the Philippines Main Library.

After the Americans returned our independence, President Manuel Roxas delivered to the first congress his “Message on the State of the Nation” on 27 January 1947.  According to presidential historian Manolo Quezon, this started the practice of the president’s message being called “State of the Nation” and being delivered January of every year until President Marcos declared Martial Law in 1972.  On 23 January 1950, with President Elpidio Quirino delivering his second speech to congress entitled “Address on the State of the Nation,” historian Quezon said that the SONA as we know it today “can be said to have firmly been established.”

From gov.ph:  President Roxas delivers his SONA in 1946.

From gov.ph: President Roxas delivers his SONA in 1946.

From tumblr.malacanang.gov.ph:  President Manuel Roxas, as he delivers his first State of the Nation Address, on June 3, 1946.

From tumblr.malacanang.gov.ph: President Manuel Roxas, as he delivers his first State of the Nation Address, on June 3, 1946.

From gov.ph:  President Quirino in 1949.

From gov.ph: President Quirino in 1949.

Xiao Chua with Undersecretary Manuel"Manolo" Quezon, III, 2005.  From the Archives of the Xiao Chua Library.

Xiao Chua with Undersecretary Manuel”Manolo” Quezon, III, 2005. From the Archives of the Xiao Chua Library.

The SONA on 26 January 1970 was one for the books.  It was opened by Fr. Pacifico Ortiz, S.J. who prayed for a nation at the brink of a revolution.  Outside the Old Congress Building at P. Burgos St. were hundreds of restless student demonstrators who, when President Fetrdinand Marcos and his wife Imelda went out of the steps of congress, threw stones at the first couple. Fabian Ver, their bodyguard showed supreme loyalty by covering them.  The battle between the police and the students continued to the night and for months to come.  This was one of the highlights of the First Quarter Storm, and also the beginning of the tale of two SONAs:  The official SONA, and what we now call the “SONA ng Bayan,” a demonstration to represent the supposed real sorry state of the nation.

Ang tinatayang 50,000 sa labas ng Kongreso, hinihintay si Pangulong Marcos na lumabas.  Mula kay Susan Quimpo.

Ang tinatayang 50,000 sa labas ng Kongreso, hinihintay si Pangulong Marcos na lumabas. Mula kay Susan Quimpo.

SONA 1970.  Mula sa Not On Our Watch.

SONA 1970. Mula sa Not On Our Watch.

Si Fabian Ver habang pinoprotektahan ang Pangulo.  Mula sa Delusions of a Dictator.

Si Fabian Ver habang pinoprotektahan ang Pangulo. Mula sa Delusions of a Dictator.

Ang mga binti ni Prop. Judy Taguiwalo at patuloy na hinampas ng mga awtoridad.  Mula sa Militant But Groovy.

Ang mga binti ni Prop. Judy Taguiwalo at patuloy na hinampas ng mga awtoridad. Mula sa Militant But Groovy.

Xiao Chua with UP ALYANSA, participating during the protests for the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo, 2009.  Photo  by Marlon Cornelio.

Xiao Chua with UP ALYANSA, participating during the protests for the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo, 2009. Photo by Marlon Cornelio.

Protests during the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo.  Photo  by Marlon Cornelio.

Protests during the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo. Photo by Marlon Cornelio.

Protests during the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo.  Photo  by Marlon Cornelio.

Protests during the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo. Photo by Marlon Cornelio.

Protests during the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo.

Protests during the last SONA of President Gloria Macapagal-Arroyo.

The first SONA of President Benigno Aquino III last year was historic because, among other things, for the first time, some brilliant guy in his administration had a common sense realization that the SONA is not some speech intended for the diplomatic corps or CNN, but for the Filipino people.  Not even during the time of President Joseph Estrada when he used Taglish in his SONA, PNoy chose to speak almost entirely in the national language.

PNoy's First SONA, 2010.

PNoy’s First SONA, 2010.

PNoy's First SONA, 2010.

PNoy’s First SONA, 2010.

At last, after years of SONAs being delivered only to a Congress representing an elite democracy who can understand English, PNoy included the bayan as part of this important ritual of nationhood, wherein the real goal of it must be to finally lessen the gap between the haves and the have nots.  It was just a first step, a gesture, but a good first step nonetheless.  Now start playing the presidential march, “We say mabuhay…!”  It’s SONA time once again!

21 July 2011

 

XIAO CHUA: National Children’s Book Day 2013 Keynote Address on Bonifacio and Reading

Nagsikap si Bonifacio na matuto sa sarili at naging palabasa.  Mula sa Adarna Publishing House, Inc.

Nagsikap si Bonifacio na matuto sa sarili at naging palabasa. Mula sa Adarna Publishing House, Inc.

 KUNG BAKIT PAGBASA ANG PAG-ASA NI MAY PAG-ASA:  

Ukol kay Andres Bonifacio at Pagbasa

Michael Charleston “Xiao” B. Chua

Historyador at guro ng kasaysayan, Pamantasang De La Salle Maynila

Keynote address para sa 30th National Children’s Book Day, 16 Hulyo 2013, Bulwagang Silangan, Cultural Center of the Philippines, CCP Complex, Lungsod ng Pasay.

Magandang umaga po sa ating lahat, at tulad ng lagi kong sinasambit sa aking pang-araw-araw na segment sa Telebisyon ng Bayan, “Makasaysayang araw po, iiiit’s Xiao Time!”

Ikinararangal ko po ang paanyaya ng Philippine Board on Books for Young People na maging susing tagapagsalita ng pambansang pagtitipon para sa National Children’s Book Day sa taong ito.  Ngunit ang karangalan ay may kaakibat na pangamba.  Pangamba sa sasabihin ng iba kung bakit ba ako ang naanyayahan.  Hindi naman ako manunulat ng aklat pambata.  Hindi naman ako sikat na personalidad.  Ang alam ko naaanyayahan sa karangalan na ito ay ang mga katulad nina Dr. Ambeth Ocampo na inilalathala ng Anvil, ang siyang dahilan kung bakit ako naging historyador.

Ang poster para sa ika-30 na National Children's Book Day na may temang "Basa, Mga Kapatid!"

Ang poster para sa ika-30 na National Children’s Book Day na may temang “Basa, Mga Kapatid!”

Ngunit ako man ay hindi masasabing propesyunal na manunulat as in manunulat, hindi pa nga matayog at ekspertong historyador, bilang guro at tagapagsalita, itinuturing ko ang sarili ko bilang isang abang kwentista, kwentista ng mga kasaysayan, salaysay na may saysay, para sa ating mga kababayan.  Matindi ang paniniwala ko na ang mga kasaysayan na ito ay hindi lamang inspirasyon upang patatagin ang ating karakter bilang tao, pinapaalala nito na iba-iba man ang ating kultura at karanasan, may iisa tayong pinagmulan at maaari tayong magbuklod muli bilang isang bansa at patatagin ang ating pagkakakilanlan, karakter bilang isang bansa.

Kaya sisimulan ko po ang aking talumpati sa isang kwento.

Minsan, habang binibisita ko ang aking dating paaralan, ang Tarlac First Baptist Church School, may isang batang Grade 4 akong naaninag, nakaputing polo at naka-gray na pantalon.  Nasa isa siyang sulok, nagbabasa.  Ito raw ang hilig niyang gawin ayon sa kanyang mga guro.  Maagang pumapasok, at bago dumating ang mga kaibigan at kalaro sa paaralan, mananahimik sa isang sulok at nagbubuklat ng aklat.  Kamang-mangha kako.  Kaya dahil orihinal na mga tsismoso raw kaming mga historyador, inusisa ko ang kanyang background.

Ang batang probinsyano pala ay nagmula sa isang simpleng pamilya.  Naging ordinaryong drayber at salesman ang kanyang ama habang ang kanyang ina naman ay isang butihing maybahay na tinutukan ang pag-aalaga sa kanilang magkakapatid.  Ngunit ang kanyang lola ay isang guro.  Naging paboritong apo siya ng lola na ito marahil sapagkat siya ang panganay, dinadala niya ang bata sa kanyang malayong paaralan sa kabukiran.  Kinukwentuhan niya ukol sa panahon ni Ramon Magsaysay o panahon ng Batas Militar.  Noong prep siya, may mga lumang pambatang ensiklopediya ng Disney sa kanyang paaralan at doon niya natutunan niya ang iba’t ibang itsura ng mga lungsod sa daigdig.

Nang matuto nang magbasa ng tama, sa pagbisita sa kanyang mga pinsan, ang mga libro nila ay kanyang bubuklatin.  Minsan napansin niyang naiinis sa kanya ang asawa ng kanyang tito dahil hindi nito isinasauli ng maayos ang mga libro, hindi niya kasi ihinaharap ang tagilirian ng aklat na may pamagat, mas madali nga namang isauli ito ng nakabaligtad.  Pero ang nakapukaw ng kanyang pansin ay isang aklat na berde ukol sa isang taong mahilig sa walis pero tamad maglinis, si “Tembong Mandarambong.”  Lumipad ang kanyang imahinasyon sa mga aklat pambata, nakain niya ang mga bituwin, nakita ang Bathala na likhain ang mundo at maisip ang ideya para sa araw at gabi, at naging kabarangay sa Santa Butsikik, ang baboy na ubod ng linis.  Isa pang aklat pambata doon sa bahay ng kanyang mga pinsan ay ang buhay ni Jose Rizal, at kung papaanong ang kanyang pagsulat ng aklat laban sa mga mapang-aping dayuhan ay nakapagpatibay sa kalooban ng isang bansa na lumaban.  Kaya sa tuwing bibisita sa kanyang paaralan ang mga nagbebenta ng Aklat Adarna, kanyang tsinetsek ang mga order ukol sa mga aklat pambatang ukol sa history at mga bayani.

At nabasa niya ang buhay ni Andres Bonifacio.  Sa mga sabi-sabi na kanyang naririnig, si Andres Bonifacio raw ay isang mahirap pa sa daga, isang walang pinag-aralan, bobo at busabos na bodegero na mapusok, mainitin ang ulo at walang ibang alam na gawin kundi maging bayolente.  Kaya sinasabi ng iba, mas gusto kong Pambansang Bayani si Rizal sapagkat siya ay para sa reporma sa mapayapang paraan, habang si Bonifacio naman ay marahas.

Pabalat ng Dalawang Bayani ng Bansa ng Adarna.  Koleksyon ng Sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Pabalat ng Dalawang Bayani ng Bansa ng Adarna. Koleksyon ng Sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

150 taon matapos na maisilang ang Supremo ng Katipunan, ang Ama ng Himagsikan, Code name: “Maypag-asa,” balot na balot pa rin ng mga miskonsepsyon ang batang Pilipino ukol kay Bonifacio.  At tulad ng kanyang pangalan, kailangang hubaran ang mga ito, Undress Bonifacio.  Ang mga monumentong ito sa iba’t ibang bayan sa Pilipinas na nagpapakita ng sigaw ng sigaw na Bonifacio na ay hawak na tabak at bandila, nakabihis magsasaka, camisa de chino na nakabukas sa dibdib at kakikitaan ng six-pack na kamukha ng kay Gardo Versoza (ay ka-undress-undress nga!) ang nagsemento sa ating isipan ng ganitong mito.

Ngunit ayon nga kay Dr. Ambeth Ocampo, lingid sa kaalaman ng marami, ang pinagbatayan ng mga monumentong ito ay ang bantayog na itinayo noong 1911 at dating nasa Balintawak na ngayon ay Clover Leaf, ay may inskripsyon na nakalagay “Sa alaala ng mga bayani ng 1896.”  Walang anumang banggit na ito si Andres Bonifacio. Ang monumento ay nagpapakita ng isang kasapi ng Katipunan, hindi ng pinuno nito.  Ngunit kumalat na ang mito ng bobong Supremo.  Ngayon ang dating estatwa sa Balintawak, nang idemolish ito para ipatayo na ang mahabang daan pahilaga, ay nailigtas ng mga taga-UP at ngayon ay nasa Vinzon’s Hall, habang ang pagkakamali ng marami ay inulit ng Pambansang Alagad ng Sining Billy Abueva nang ulitin niya sa bakal ang monumento ngunit nakalagay na ang pangalan ni Bonifacio.

Ang orihinal na Bantayog sa Balintawak, "Sa alaala ng mga Bayani ng 1896."  Mula kay Dr. Ambeth R. Ocampo.

Ang orihinal na Bantayog sa Balintawak, “Sa alaala ng mga Bayani ng 1896.” Mula kay Dr. Ambeth R. Ocampo.

Ito ang nag-iisa at kupas pang larawan ng Supremo, hindi siya mukhang macho.  Payat, sabi pa ng iba, “tubercular.”  Mukha rin siyang masungit LOL.  Pero noon kasi sa tagal ng pagkuha ng larawan, tumatagal ng minuto, hindi pinapangiti ang mga nililitrato.  Baka mangawit.

Tanging larawan, at kupas pa, ni Andres Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan.  Mula kay Dr. Ambeth R. Ocampo.

Tanging larawan, at kupas pa, ni Andres Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan. Mula kay Dr. Ambeth R. Ocampo.

Akala ng mga tao, indiong-indio at ignoranteng busabos si Andres Bonifacio.  Walang masama dito pero gagamitin ito laban sa kanya nang mapulitika na siya sa huling bahagi ng kanyang buhay ngunit paksa ito ng isa pang lektura LOL.  Sa katotohanan, nang isilang 150 years ago si Andy noong November 30, 1863, hindi siya super hirap.  Ang kanyang ama ay naging tinyente mayor at sastre at ang kanyang ina naman ay kalahating Espanyol!  At siya ay nagkaroon ng pribadong tutor at nag-aral sa paaralan ni Guillermo Osmeña.  Maaaring naabot niya ang katumbas ngayon ng ikalawang taon sa hayskul noong wala pang K+12.

Ngunit halos magkasabay na mamatay ang kanyang mga magulang noong 14 na taong gulang siya kaya naging instant tatay at nanay sa lima pa niyang kapatid—Ciriaco, Procopio, Espridiona, Troadio at Maxima.  Doon nagsimula ang kanyang “very hard” na buhay.  Alam niyo nang lahat ang raket niya na gumawa at magbenta ng mga baston at abaniko, pinapakinis ito sa tulong ng mga kapatid hanggang sa ang mga ito ay naging napakakinis!  Naging mabenta ang mga ito sa harapan ng simbahan kaya kahit na namasukan na bilang clerk-messenger sa Ingles na Fleming and Co., at hindi naglaon ay bodeguero naman sa Alemang Fressel and Co., ipinagpatuloy niya ang raket niyang ito hanggang bago maghimagsikan na siyang tumustos sa pangangailangan nilang magkakapatid.

Si Andres habang nagbebenta ng baston at abaniko sa patio ng simbahan.  Mula sa Adarna Publishing House, Inc.

Si Andres habang nagbebenta ng baston at abaniko sa patio ng simbahan. Mula sa Adarna Publishing House, Inc.

Ang magkakapatid na Bonifacio.  Mula sa Adarna Publishing House, Inc.

Ang magkakapatid na Bonifacio. Mula sa Adarna Publishing House, Inc.

Natuto siya sa sariling sikap na magbasa sa Espanyol at naging bihasa sa Wikang Tagalog.  May kwento ang isang nagngangalang Doña Elvira Prysler na naging bodegero raw niya si Ka Andres sa kanyang pagawaan ng mosaic tiles.  Naaalala niya, sa tuwing kumakain ito ng tanghalian, lagi itong may kaharap na bukas na libro!  “Very hard” si Koya, nagbabasa habang kumakain???  May mga tala rin na nang salakayin ng mga guardia civil ang Fressel, mayroong mga nasamsam na aklat sa kanyang tanggapan.  Maliban sa Bibliya at mga nobela ni Rizal na Noli Me Tangere at El Filibusterismo at mga edisyong Espanyol ng mga aklat ukol sa naging mga buhay ng mga pangulo ng Estados Unidos ng America, Rebolusyong Pranses, mga nobela ni Alexandre Dumas, Les Misérables ni Victor Hugo, isang napakakapal na nobela na ngayon ay kinakanta na lang, at take note, ang napakahirap basahin na aklat na The Ruins of Palmyra:  Meditations on the Revolution of the Empire na nagpapakita na himagsikan ang sagot sa pang-aapi sa lipunan.  Pinasadahan din daw niya ang mga aklat ukol sa batas at medisina.

Kamangha-mangha, isang manggagawa na nakapagbasa sa panahon na ang mga aklat na tulad noon ay hindi madalas matanganan ng mga indio.

Dito natin nakuha ang mga pangkalahatang kaalaman natin na palabasa talaga si Andres Bonifacio.  Ngunit, dito rin napulot ng ibang historyador ang kanilang ideya na ginaya lamang ni Ka Andres ang mga ideya ng Himagsikang Pranses at ang kanluraning modelo.  Na wala siyang pinag-iba sa mga ideya ni Rizal.  Kung susundin ang lohikang ito, ang pinaka-bottomline nito ay utang na naman natin sa mga Kanluranin ang ating ideya na makalaya at kung hindi nakarating ang kanilang mga ideya dito ay malamang hindi tayo naging bansa.

Kaya sinasabi ng aking mentor at ama sa disiplina na si Dr. Zeus A. Salazar, isang tunay na maka-Bonifacio, na kailangang matingnan kung posible ba na nabasa si Ka Andres ang mga akdang ito?  Kailangang itsek kung kalian isinalin ang Les Miserables sa Espanyol at kung may record nga na dumating ang mga kopya nito sa Pilipinas.  Gusto niyang igiit na sa pakikipamuhay lamang sa bayan kumuha ng ideya si Bonifacio, ang kaalaman sa sinaunang kasaysayan ng Pilipinas na ngayon ay natutunan lamang ng mga may mataas na pinag-aralan, ang mga konsepto ng Inang Bayan, mga anting-anting, ng pakikipagsandugo na nagpapakita na hindi lamang citizenship ang pagiging bahagi ng bansa tulad ng inadhika ng kanluran, kundi ng pag-iibigan bilang magkakapatid o magkakabayan ng mga Anak ng Bayan.

Ngunit marahil, nang tanungin ko si Prop. Mary Jane Rodriguez-Tatel ukol dito, ayon sa kanya, hindi na masyadong mahalaga kung totoo o hindi ang kwentong ito na nagbasa si Bonifacio ng mga aklat na kanluranin.  Kung mito man ito, mahalaga na maintindihan bakit kailangan itong likhain?  At bakit ito kumalat?  Hindi ba’t kahit halos apat na daang taon tayong nasa ilalim ng kolonyalismo at marami pa rin sa ating mga kababayan ang mahirap, mahalaga sa ating mga Pilipino ang edukasyon?  Na mahalaga sa atin ang pagbasa?  Na dito nakasandig ang pag-asa ng napakaraming tao?  Kaya ikinatutuwa natin isalaysay ang mga kwento ng ating mga bayani bilang palabasa at pala-aral na tila katumbas na nito ang kabayanihan.

Ngunit alam naman natin talaga na hindi lamang sa mga kanluraning aklat kumuha ng inspirasyon si Andres Bonifacio.  Ayon kay Reynaldo Ileto, ilan sa mga ideya ni Ka Andres ay hinango sa Pasyong Mahal ng Ating Panginoong Hesukristo.  Na lingid sa kaalaman ng napakarami, aktor at direktor sa Teatro Porvenir si Ka Andres kasama nina Aurelio Tolentino at Macario Sakay (na hindi pa long hair noon), at ang kanyang paboritong karakter ay si Bernardo Carpio—isang prinsipe mula sa kwentong Espanyol na kanyang inangkin upang maging isang Tagalog, na nakagapos sa pagitan ng dalawang bundok at naghihintay ng kanyang paglaya upang palayain niya ang mga Tagalog sa pagkaapi.

Pabalat ng isang komiks ukol kay Bernardo Carpio.  Mula sa Merriam and Webster Book Store.

Pabalat ng isang komiks ukol kay Bernardo Carpio. Mula sa Merriam and Webster Book Store.

At ang pag-aangkin nito ay dadalhin niya hanggang sa kanyang pag-imagine o paghiraya sa papel niya sa kasaysayan.  Biyernes Santo ng 1895, pinangunahan niya ang mga Katipunero sa pagtungo sa mga kweba ng Bundok Tapusi sa Montalban.  Nagpulong sila sa kweba ng Pamitinan at Kweba ng Makarok.  Sa huling yungib kanilang sinulat sa uling, “Naparito ang mga Anak ng Bayan, Hinahanap ang Kalayaan.  Mabuhay ang Kalayaan!”  Ang tila kambal na bundok sa Montalban ang mitikal na lugar ng pinaggapusan kay Bernardo Carpio na tila sinasabi, kami si Bernardo Carpio, ang mga anak ng bayan ang magliligtas sa bayan, handa kaming magsakripisyo ng buhay tulad kay Kristo sa Pasyon.

Ang bundok kung saan pinaniniwalaang nagapos ang Haring Bernardo Carpio, Tapusi, Montalban (Rodriguez, Rizal), ay isang real ni Bonifacio (Mula sa Kasaysayan:  The Story of the Filipino People)

Ang bundok kung saan pinaniniwalaang nagapos ang Haring Bernardo Carpio, Tapusi, Montalban (Rodriguez, Rizal), ay isang real ni Bonifacio (Mula sa Kasaysayan: The Story of the Filipino People)

Dito makikitang hindi bobo kundi tunay na magaling si Andres Bonifacio.  Sapagkat kung mapusok siya, paano niyang napanatiling lihim ang kanyang samahan ng matagal?  Kung hindi siya magaling paano kumalat bilang pambansang samahan ang Katipunan?  Ibinalik niya ang mga elemento ng sinaunang bayan tulad ng sandugo sa ritwal ng Katipunan, magkakapatid tayo sa iisang Inang Bayan, anak tayo ng bayan.  Na walang tunay na kalayaan kung walang ginhawa, na natatamo lamang kung malinis ang kaooban, makatwiran, may dangal at puri.  Ayon kay Dr. Milagros Guerrero, bilang Pangulo ng Haring Bayang Katagalugan, para sa kanya ang Tagalog ay lahat ng nangagkakaisang Anak ng Bayan na pawang mga taga-ilog.  Haringbayan?  Ang hari ay hindi mga pinuno, kundi ang bayan. 

Unang pahina ng limbag na edisyon ng Kartilya ng Katipunan.  Mula sa pribadong koleksyon ni Emmanuel Encarnacion.

Unang pahina ng limbag na edisyon ng Kartilya ng Katipunan. Mula sa pribadong koleksyon ni Emmanuel Encarnacion.

Letterhead ni Andres Bonifacio, dokumento na nagtatalaga kay Emilio Jacinto bilang Pinunong Hukbo ng Hilaga ng Maynila (Mula sa Koleksyon ni Emmanuel Encarnacion).

Letterhead ni Andres Bonifacio, dokumento na nagtatalaga kay Emilio Jacinto bilang Pinunong Hukbo ng Hilaga ng Maynila (Mula sa Koleksyon ni Emmanuel Encarnacion).

Kaya naman ito ang dahilan kung bakit naging epektibo ang samahan, dahil kinausap nila ang bayan sa mga dalumat o konsepto na naiintindihan nila.  Kaya naman, nang pumutok ang himagsikan, nahalal siya ng Kataas-taasang Sanggunian ng KKK na unang pangulo ng unang pambansang revolutionary government, mas nauna pa sa pagkapangulo ni Hen. Emilio Aguinaldo.

Sa wanted poster sa isang Kastilang pahayagan noong Pebrero 1897, kinilala mismo ng mga kalaban ang unang panguluhan ni Andres Bonifacio sa Pamahalaang Rebolusyunaryo.  Mula sa Studio 5 Publishing, Inc.

Sa wanted poster sa isang Kastilang pahayagan noong Pebrero 1897, kinilala mismo ng mga kalaban ang unang panguluhan ni Andres Bonifacio sa Pamahalaang Rebolusyunaryo. Mula sa Studio 5 Publishing, Inc.

Actually, guilty tayo, tayo na narito sa silid na ito, na karamihan pa rin sa mga binabasa natin ay mga aklat na Ingles at aklat na isinulat ng mga dayuhan na kung minsan natitisod natin sa Book Sale, ngunit hindi naman natin hinahayaan ang pagbabasa at pagsusulat sa ating pambansang wika.  Parang si Bonifacio, nagbasa ng mga aklat mula sa kanluran ngunit siguro kung may Aklat Adarna na noon ukol sa mga kwentong bayan, alamat, epiko at mito ng iba’t ibang mga etnolinggwistikong grupo ng tao sa Pilipinas, malamang nagbasa rin ng gayon si Bonifacio.

Kaya sana, sa mga kabataan natin, kung mahilig tayo kay Batman, Superman o Spiderman, dapat kilala rin natin si Darna, Captain Barbel, at Bernardo Carpio.  Sa mga akademiko, kung binabasa natin at madalas banggitin si Foucault, Mead, Levi Strauss, o Chomsky, dapat naa-apreciate rin natin sina Zeus Salazar, Virgilio Enriquez, Virgilio Almario, Domeng Landicho, Vim Nadera at marami pang iba.

May pagka-weirdo nga marahil si Bonifacio, at ito ay dahil sa kanyang mga binasang aklat.  Sapagkat sa panahon na ni hindi maisip ng ordinaryong indio na maaari palang maipanganak ang kanyang mga anak na sila ang hari sa sariling lupain, bagama’t nakaugat sa sinaunang bayan ang mga konsepto ni Bonifacio, kumuha siya ng modelo sa kanluran na MAAARI PALANG MANGYARI na mapaalis ang dayuhan at magkaroon ng kalayaan tulad ng ginawa ng mga Amerikano noong 1774, at ng mga Pranses noong 1889.  Sa panahon na pinanananatili tayong mangmang ng mga dayuhan, pagbasa ang naging pag-asa ni Maypag-asa. Dahil dito lumawak ang kanyang kaisipan at pananaw na kaya nating makalaya at masabi nating KAYA KONG MAABOT ANG AKING MGA MITHIIN.

Tulad ng bata sa aking pambungad na kwento.  Noong Grade 5 siya, nagpabili siya sa kanyang nanay ng Rizal Without The Overcoat ni Ambeth Ocampo sa National Bookstore sa nasunog na Ever Gotesco Grand Central.  Naks, Laking National.  Nakita niya, ang cool pala ng kanyang favorite subject.  Kaya doon niya naisip na masaya palang maghanap ng kasaysayan.  Hindi man niya nakilala si Ambeth ng personal, binasa niya ang mga sanaysay niya na tila pinapakinggan niya ang istilo niya ng pagkukuwento, at dahil lang sa salita, parang naging guro na rin niya sa eskwelahan si Ambeth.  Libo-libo ang mambabasa na katulad ng batang ito, nararamdaman nila na personal nilang kakilala ang mga binabasa nilang awtor.  Na parang kakwentuhan lang nila sila.

Dahil iba ang mundong kanyang ginalawan, mas malawak kaysa ibang batang nasa paligid niya, itinuring siyang weirdo ng kanyang mga kaklase dahil may mga nalalaman siyang hindi nila maintindihan o hindi nila alam.  Dahil rin sa naging kaibigan niya ang mga aklat, may mga panahon na inaapi siya ng kanyang mga kalaro at kaklase, tinawag na baduy dahil mas inuuna pa ang pag-aaral ng kasaysayan maysa pagbili ng mga usong damit at sapatos.  Mayroon ding panahon na pinagtulungan siya at tinawag na “mama’s boy” sa isang diskusyon sa klase, hindi raw siya magiging matagumpay at hindi aalis sa saya ng kanyang nanay.  Ngunit kahit siya ay sugatan sa panlalait, naisip niya ang mga bayani sa kanyang mga aklat pambata at nalaman niyang kaya niyang malampasan ang lahat at maabot ang kanyang mga mithiin, tulad ni Bonifacio.

Ang batang ito ay sa alaala na lamang mahihiraya.  Sapagkat lumaki na siya at patuloy na inaabot ang kanyang mga pangarap.  Tulad ng mga awtor na kanyang binasa, ninais niyang maging kwentista.  Kaya nagturo siya sa klasrum, sumulat ng mga artikulo, naging lakbay-guro sa mga lakbay aral, lumabas sa telebisyon at host sa mga coverage ng Araw ng Kalayaan at iba pang pambansang okasyon na nagkukuwento tungkol sa kabayanihan ng ating lahi.

Si "Michael" noong Grade 4.

Si “Michael” noong Grade 4.

Kamangha-mangha ang naging epekto ng pagbabasa sa probinsyanong batang ito.  Kayo, ang mga manunulat, taga-drowing at tagapaglathala ng mga aklat ang nagdala sa kanya sa inyong harapan dito sa Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, bilang inyong tagapagsalita.

Masaya ako sa aking propesyon, wala po akong kasing saya sa pagkukuwento at pagsusulat ng kasaysayan.  Nagpapakumbaba po ako sa inyong harapan, salamat at naging bahagi kayo ng aking buhay at nakasama ko kayo sa aking paglalakbay tungo sa pagtupad ng aking mga pangarap hindi man ninyo ako kilala.  Naging kaagapay po kayo ng aking mga magulang ko sa pagpapalaki sa akin.  Produkto niyo po akong lahat.  Salamat po!

Si Xiao habang binibigkas ang kanyang susing talumpati para sa National Children's Book Day 2013 sa Bulawagang Silangan ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, 16 Hulyo 2013.  Kuha ni Michael Jude C. Tumamac, PBBY Larry Alcala Prize 2013 awardee.

Si Xiao habang binibigkas ang kanyang susing talumpati para sa National Children’s Book Day 2013 sa Bulawagang Silangan ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, 16 Hulyo 2013. Kuha ni Michael Jude C. Tumamac, PBBY Larry Alcala Prize 2013 awardee.

Minsan akong nagpa-autograph ng kopya ko ng “Dalawang Bayani ng Bansa” kay Sir Rene Villanueva, tagapaglikha ng Batibot at haligi ng literaturang pambata sa Pilipinas.  Kilala na niya ako dahil lagi akong nagpapapirma sa kanya ng mga aklat pambata na humubog ng aking pagkatao.  Kaya sinabi niya sa akin, “Kayo namang mga historyador, magsulat naman kayo para sa mga bata!”  Dalawang linggo matapos ito, sumakabilang-buhay na si Sir Rene.

Ang kopya ng "Dalawang Bayani ng Bansa" na nilagdaan ni Rene Villanueva para kay Xiao Chua.  Mula sa koleksyon ng sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Ang kopya ng “Dalawang Bayani ng Bansa” na nilagdaan ni Rene Villanueva para kay Xiao Chua. Mula sa koleksyon ng sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Balang araw, sana matupad ko rin ang kanyang huling habilin.  Magsusulat ako o magiging konsultant ng mga aklat pambata sa kasaysayan.  Para naman makasama ninyo ako.  Nais ko po kayong samahan na lumikha ng mga bagong Bonifacio na may pag-asa sa ating bayan, at kikilos para guminhawa ang bayan.  Mga kapatid, ang pagbasa ang nagbibigay pag-asa sa tao.  Mahalaga po ang ginagawa ninyong lahat dito.   Sa ginagawa niyo, ipinagpapatuloy ninyo ang hindi natuloy na hiraya at pag-asa sa atin ng Ama ng Sambayanang Pilipino.

Kaya sama-sama po nating isigaw, “Basa mga kapatid!”

Para kay Mari Clare, 15 July 2013

Bantayog ni Andres Bnifacio sa Liwasang Bonifacio.  Obra maestra ng Pambansang Alagad ng Sining sa Sining Biswal Guillermo Tolentino.  Kuha ni Xiao Chua.

Bantayog ni Andres Bonifacio sa Liwasang Bonifacio. Obra maestra ng Pambansang Alagad ng Sining sa Sining Biswal Guillermo Tolentino. Kuha ni Xiao Chua.

XIAO TIME, 9 July 2013: ANG PAGKAKATATAG NG KATIPUNAN

Text of the broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Ang pagtatatag ng Katipunan.  Mula sa Adarna.

Ang pagtatatag ng Katipunan. Mula sa Adarna.

9 July 2013, Tuesday:  http://www.youtube.com/watch?v=0sdLq5P1MNY

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Philippine Historical Association, Bonifacio @ 150 Conference, Puerto Princesa, Palawan, August 22-24.  Para sa karagdagang impormasyon bisitahin ang pha1955.blogspot.com.  Tatlong araw matapos na itatag ni Jose Rizal ang La Liga Filipina, inaresto siya ng mga Espanyol, 121 years ago, July 6, 1892.

Pagtatatag ng La Liga Filipina.  Mula sa Koleksyon ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas sa Dambanang Rizal sa Fort Bonifacio.

Pagtatatag ng La Liga Filipina. Mula sa Koleksyon ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas sa Dambanang Rizal sa Fort Bonifacio.

Kinabukasan, July 7, kumalat ang malungkot na balita sa Maynila.  Narinig ito ng mga kasapi ng Liga na sina Andres Bonifacio at Deodato Arellano.  At matapos ang sandaling pagiisip-isip, ay dali-dali nilang tinawag ang kanilang mga kaibigan, kabilang na sina Ladislao Diwa, Teodoro Plata, Valentin Diaz, Jose Dizon, at Briccio Pantas sa bahay paupahan ni Arellano, sa 72 Azcarraga Street, ngayon ay Claro M. Recto malapit sa Elcano Street.

Tanging larawan, at kupas pa, ni Andres Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan.  Mula kay Jim Richardson.

Tanging larawan, at kupas pa, ni Andres Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan. Mula kay Jim Richardson.

Deodato Arellano.  Mula sa Tragedy of the Revolution ng Studio 5 Designs.

Deodato Arellano. Mula sa Tragedy of the Revolution ng Studio 5 Designs.

Ladislao Diwa

Ladislao Diwa

Nasa gitna si Valentin Diaz.  Mula sa alaala ni Artemio Ricarte.

Nasa gitna si Valentin Diaz. Mula sa alaala ni Artemio Ricarte.

Jose Dizon.  Mula kay Jim Richardson.

Jose Dizon. Mula kay Jim Richardson.

Briccio Pantas.  Mula kay Jim Richardson.

Briccio Pantas. Mula kay Jim Richardson.

72 Azcarraga Street kanto ng Elcano.  Mula kay Dr. Vic Torres.

72 Azcarraga Street kanto ng Elcano. Mula kay Dr. Vic Torres.

Lumang itsura ng marker sa Kalye Recto kanto ng Elcano.  Mula kay Isagani Medina.

Lumang itsura ng marker sa Kalye Recto kanto ng Elcano. Mula kay Isagani Medina.

Bagong monumento ng pagtatatag ng Katipunan sa Kalye Recto kanto ng Elcano.  Mula kay Cari Noza.

Bagong monumento ng pagtatatag ng Katipunan sa Kalye Recto kanto ng Elcano. Mula kay Cari Noza.

Hindi nalimutan ng mga taong naroon ang diwa ng sinabi ni Andres Bonifacio sa lihim na pulong na iyon, “Mga Kapatid:  Tayo’y di mga pantas, kaya hindi mariringgal na talumpati at di maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gawa natin daanin: ang katubusa’y hindi nakukuha sa salita o sa sulat; kinakamtan [ito] sa pagsasabog ng dugo.  Talastas na ninyo ang kalupitang ginawa sa ating kapatid na si Dr. Rizal, iya’y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating di tayo makaliligtas sa kaalipnan kung di daraanin sa pakikibaka.  Sucat na ang pagpapakababa!  Sukat na na ang pangganggatuwiran! Nangatuwiran si Rizal [ngunit siya] ay hinuli pagkatapos na mapag-usig ang mga magulang, kapatid, kinamag-anakan at kakampi!  Sucat na!  Papagsalitain natin naman ang sandata!  Na tayo’y pag-uusigin, mabibilanggo, ipatatapon, papatayin?  Hindi dapat nating ipanglumo ang lahat ng ito, mabuti pa nga ang tayo’y mamatay kaysa manatili sa pagkabusabos.  At ng maganap natin ang dakilang kadahilanan ng pagpupulong nating ito’y ating maitayo ang isang malakas, matibay at makapangyarihang katipunan ng mga anak ng Bayan.  Mabuhay ang Pilipinas!!!”  At sa liwanag ng lampara, ayon sa ulat, sila ay nagsipagsandugo tulad ng mga ninunong datu natin sa tuwing itatatag ang mga bayan at ang kanilang kapatiran, sinasabing sila ay magkakapatid sa Inang Bayan.  Isinulat nila bilang panata ang kanilang mga pangalan gamit ang kanilang sariling dugo.

Pakikipagsandugo sa Katipunan.  Mula sa Bangko Sentral ng Pilipinas.

Pakikipagsandugo sa Katipunan. Mula sa Bangko Sentral ng Pilipinas.

Pakikipagsandugo sa Katipunan.  Mula sa mural na "History of Manila" ni Carlos "Botong" Francisco.  Nasa Bulwagang Katipunan ng City Hall ng Maynila.

Pakikipagsandugo sa Katipunan. Mula sa mural na “History of Manila” ni Carlos “Botong” Francisco. Nasa Bulwagang Katipunan ng City Hall ng Maynila.

Pinakamaagang nahanap na dokumento ng Katipunan na nakasulat sa Katipunan Code, 1892.   May mga pirma nina Andres Bonifacio.  Mula sa Sulyap Kultura.

Pinakamaagang nahanap na dokumento ng Katipunan na nakasulat sa Katipunan Code, 1892. May mga pirma nina Andres Bonifacio. Mula sa Sulyap Kultura.

At doon naisilang ang Kataastaasan Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan.  Ang Katipunan ay mula sa salitang tipon, kaya ang kahulugan nito ay asosasyon, o Liga.  Kaya ayon kay Padre Schumacher, ipinapagpapatuloy ni Bonifacio ang diwa ng sinimulan ni Rizal, ang pagtutulungan at pagsisimula ng pagkabansa sa grassroots, sapagkat sa isang sulat ni Dr. Ariston Bautista Lin kay Rizal, tinukoy niya ang Ligang bilang “katipunan,” ngunit nalalayo din kay Rizal dahil kumbaga tulad ng sinabi ni Fernando Poe, Jr. “Kapag puno na ang salop, kailangan nang kalusin.”  Ngunit hindi lamang itinuturo sa Katipunan ang katapangan at pagiging marahas sa kalaban, kundi ang mabuting kalooban, pagmamahalan, puri at kabanalan.

Orihinal na limbag na sipi ng Kartilya ng Katipunan mula sa koleksyon ni Emmanuel Encarnacion.

Orihinal na limbag na sipi ng Kartilya ng Katipunan mula sa koleksyon ni Emmanuel Encarnacion.

Ayon nga kay Bonifacio, “Sa kalamigan ng loob, katiyagaan, katuwiran at pag-asa sa ano mang gagawin nagbubuhat ang ikagaganap ng mabuting ninanais.”  Kaya naman, gumawa sila ng gumawa ng walang imik hanggang hindi naglaon, naging libo-libo ang kasapi ng kapatirang unang naggalaw ng isang pambansang paghihimagsik sa Timog Silangang Asya.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan and that was Xiao Time.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 29 June 2013)

 

XIAO TIME, 5 July 2013: ANG PAPEL NI MIGUEL LOPEZ DE LEGAZPI SA ATING KASAYSAYAN

Text of the broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Miguel Lopez de Legazpi.  Mula sa La Ilustracion Filipina.

Miguel Lopez de Legazpi. Mula sa La Ilustracion Filipina.

5 July 2013, Friday:  http://www.youtube.com/watch?v=ikjETWEEbVk

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Matapos ang pagkasawi ni Magellan sa Mactan, nagpadala ang Hari ng Espanya ng iba pang mga ekspedisyon patungo sa mga kapuluang ito—ang mga ekspedisyon nina Loaysa, Cabot, Saavedra at Villalobos na may tatlong pangunahing misyon:  Makipagkasundo sa mga bayan; magpaumanhin sa mga taga-Cebu sa nangyaring panggagahasa ng mga tauhan ni Magellan; ibalik ang mga labi ni Magellan.

Ang kamatayan ni Magellan, mula sa facebook ni Dr. Ambeth R. Ocampo.

Ang kamatayan ni Magellan, mula sa facebook ni Dr. Ambeth R. Ocampo.

Lahat sila ay nabigo.  Marami pa sa mga pinuno nito ay nabihag ng mga karibal na Portuges na hawak ang kalapit na Moluccas o Spice Islands.  Ngunit inutusan ng Hari ng Espanya, Felipe Segundo ang Viceroyalty ng Nueva España sa Mexico na muling magpadala ng isa pang ekspedisyon sa Pilipinas.

Felipe II (Segundo).  Mula sa Pacto de Sangre

Felipe II (Segundo). Mula sa Pacto de Sangre

At si Adelantado Miguel Lopez de Legazpi ang napili.  Naging katuwang niya ang isang paring Agustino, si Padre Andres de Urdaneta, na bago maging pari ay beterano na ng Ekspedisyong Loaysa kaya alam na niya ang ruta patungong Pilipinas at pamilyar na sa pasikot-sikot sa kapuluan.

Isang paglalarawan kay Andres de Urdaneta bilang isang sundalo ni Antonio Valverde.

Isang paglalarawan kay Andres de Urdaneta bilang isang sundalo ni Antonio Valverde.

Padre Andres de Urdaneta

Padre Andres de Urdaneta

Padre Andres de Urdaneta.  Mula sa san Agustin Church.

Padre Andres de Urdaneta. Mula sa San Agustin Church.

Siya ang magiging alas ng ekspedisyon.  Umalis sila ng Mexico noong November 1864 at matapos ang dalawang buwan, nakarating sa Samar noong February 20, 1565.  Sa Bohol, sa pag-aakalang sila ay mga Portuges, nagsilikas sa kabundukan o nag-ilihan ang mga tao ngunit nang malaman ni Rajah Sikatuna na ibang mga tao ito, siya ay nakipagsandugo kay Legazpi, isang punto sa ating kasaysayan ni ipininta ni Juan Luna at ang obra maestra ngayon ay nasa Palasyo ng Malacañan.

Pacto de Sangre.  Ang modelo para kay Legazpi ay ang bayaw ng pintor na si Trinidad Pardo de Tavera.  Si Sikatuna si Jose Rizal.  Obra maestra ni Juan Luna.

Pacto de Sangre. Ang modelo para kay Legazpi ay ang bayaw ng pintor na si Trinidad Pardo de Tavera. Si Sikatuna si Jose Rizal. Obra maestra ni Juan Luna.

Si Pangulong Noynoy Aquino matapos na umakyat sa Palasyo ng Malacanan, nasa likuran niya ang Pacto de Sangre ni Juan Luna.  Mula sa Yes! Magazine.

Si Pangulong Noynoy Aquino matapos na umakyat sa Palasyo ng Malacanan, nasa likuran niya ang Pacto de Sangre ni Juan Luna. Mula sa Yes! Magazine.

Ang tradisyunal na sayt ng Sanduguan na pinatayuan ng monumento na obra maestra ni Napoleon V. Abueva.

Ang tradisyunal na sayt ng Sanduguan na pinatayuan ng monumento na obra maestra ni Napoleon V. Abueva.

Si Prop. Ambeth Ocampo sa aktwal na sayt ng Sanduguan.

Si Prop. Ambeth Ocampo sa aktwal na sayt ng Sanduguan.

Kung para sa mga Boholano, tunay na kapatid na ang turing nila sa mga Espanyol bilang isang dugo na lamang sila, wala naman itong kahulugan sa mga Espanyol at tumalikod din sa kapatirang ito tulad ng binaggit ni Andres Bonifacio sa kanyang “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog.”

Ang ruta ng mga galyon mula Maexico patungong Pilipinas na nadiskubre ni Urdaneta.

Ang ruta ng mga galyon mula Maexico patungong Pilipinas na nadiskubre ni Urdaneta.

Ang ruta ng Ekspedisyon ng Legazpi sa Pilipinas.

Ang ruta ng Ekspedisyon ng Legazpi sa Pilipinas.

Noong April 27, dumating sila sa Sugbu ngunit nilabanan ng mga tauhan ni Rajah Tupas.  Ngunit hindi naglaon, dahil sa mas diplomatikong approach ni Legazpi, nakipagkasundo rin sa mga Espanyol si Rajah Tupas.  Kalaunan, ang Cebu ang naging pinakaunang kolonyal na lungsod sa Pilipinas noong 1571.

Obra maestra ni Fernando Amorsolo na nagpapakita ng pakikitungo ng Legazpi sa mga Pilipino (expolorer-philippines.com)

Obra maestra ni Fernando Amorsolo na nagpapakita ng pakikitungo ng Legazpi sa mga Pilipino (expolorer-philippines.com)

Fort San Pedro sa Cebu, na may monumento ni Legazpi.  Mula sa driftwoodjourneys.com.

Fort San Pedro sa Cebu, na may monumento ni Legazpi. Mula sa driftwoodjourneys.com.

Isang liham ni Miguel Lopez de Legazpi.  Mula sa www.travelandpositiveliving.com.

Isang liham ni Miguel Lopez de Legazpi. Mula sa http://www.travelandpositiveliving.com.

Pirma ni Legazpi.  Mula sa www.travelandpositiveliving.com.

Pirma ni Legazpi. Mula sa http://www.travelandpositiveliving.com.

Ngunit hindi ibig sabihin na nasakop ang Cebu ay nasakop na ang buong Pilipinas, simula lamang ito ng mahabang proseso ng Conquista.  Lumipat siya sa Panay noong 1569, at ginamit ang mga dayuhan ng mga mandirigmang Panayanhon upang tulungan sila sa paggalugad at pananakop ng mga kalabang Moro sa Mindoro at Luzon na nilulusob sila.  Pinamunuan sila ng apo ni Legazpi na si Juan de Salcedo at Martin de Goiti.  Tampuhan ng Bisaya at Tagalog, noon pa pala iyon???

Juan de Salcedo.  Obra maestra ni Dan Dizon.

Juan de Salcedo. Obra maestra ni Dan Dizon.

Rajah Matanda kasama si Legazpi.  Obra ni Dan Dizon.

Rajah Matanda kasama si Legazpi. Obra ni Dan Dizon.

Martin de Goiti, ang namuno sa mga Espanyol na sumagupa sa mga Macabebe.  Mula sa Ayala Museum.

Martin de Goiti, ang namuno sa mga Espanyol na sumagupa sa mga Macabebe. Mula sa Ayala Museum.

 

"Entrevista de Goiti y Rajah Soliman," and encuentro nina Martin de Goiti at Rajah Soliman, 1570. Obra maestra ni Fernando Amorsolo.  Mula sa Pacto de Sangre.

“Entrevista de Goiti y Rajah Soliman,” and encuentro nina Martin de Goiti at Rajah Soliman, 1570. Obra maestra ni Fernando Amorsolo. Mula sa Pacto de Sangre.

Isang taon matapos na matalo ni de Goiti sina Rajah Soliman at ang mga taga-Maynila noong 1570, tumungo doon mismo si Legazpi at itinatag niya kasama ni Padre Urdaneta ang Lungsod ng Maynila, 442 years ago, June 24, 1571 na ginugunita ngayon bilang Araw ng Maynila.

Pagdating ni Legazpi at Urdaneta sa Maynila, 1571.  Mula sa Simbahan ng San Agustin.

Pagdating ni Legazpi at Urdaneta sa Maynila, 1571. Mula sa Simbahan ng San Agustin.

Pagdating ni Legazpi at Urdaneta sa Maynila, 1571.  Mula sa Simbahan ng San Agustin.

Pagdating ni Legazpi at Urdaneta sa Maynila, 1571. Mula sa Simbahan ng San Agustin.

Ang sagisag ng kolonyal na Lungsod ng Maynila.

Ang sagisag ng kolonyal na Lungsod ng Maynila.  Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Namatay siya sa kanyang lungsod makalipas ang isang taon, August 20, 1572 at inilibing sa Simbahan ng San Agustin.  Ngayon, ang lumang monumento nina Legazpi at Urdaneta ay ninanakawan at kinakalakal ang mga bakal.  Naku!  Magtigil po kayo!  Bahagi po yan ng kasaysayan!

Ang libingan ni Legazpi at iba pang mga personahe sa San Agustin Church.

Ang libingan ni Legazpi at iba pang mga personahe sa San Agustin Church.

Monumento ni Legazpi at Urdaneta sa Luneta na ipinagawa noong huling bahagi ng pananakop ng Espanyol sa Pilipinas. Mula sa Pacto de Sangre.

Monumento ni Legazpi at Urdaneta sa Luneta na ipinagawa noong huling bahagi ng pananakop ng Espanyol sa Pilipinas. Mula sa Pacto de Sangre.

Ang dating kinalalagyan ng plake at ang estatwa ngayon sa ilalim ng Legazpi-Urdaneta monument noong wala na ito.  Pati daliri nawala.  Kaloka.  Mula sa nostalgiafilipinas.blogspot.com.

Ang dating kinalalagyan ng plake at ang estatwa ngayon sa ilalim ng Legazpi-Urdaneta monument noong wala na ito. Pati daliri nawala. Kaloka. Mula sa nostalgiafilipinas.blogspot.com.

Ang monumento ni Legazpi at Urdaneta ay unti-unting kinikilo.   Mula sa nostalgiafilipinas.blogspot.com.

Ang monumento ni Legazpi at Urdaneta ay unti-unting kinikilo. Mula sa nostalgiafilipinas.blogspot.com.

Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan and that was Xiao Time.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 8 June 2013)

XIAO TIME, 28 May 2013: ARAW NG BANDILANG PILIPINO

Broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Isang paglalarawan sa City Hall ng Cavite City sa unang pagwawagayway ng bandila sa Teatro Caviteno sa Kawit, Cavite matapos ang tagumpay ng hukbo ni Heneral Emilio Aguinaldo sa Alapan, Imus, Cavite laban sa mga Espanyol, May 28, 1898.  Ang petsang ito ang simula ng mga araw ng bandila hanggang sa Araw ng Kasarinlan, June 12, 1898.

Isang paglalarawan sa City Hall ng Cavite City sa unang pagwawagayway ng bandila sa Teatro Caviteno sa Kawit, Cavite matapos ang tagumpay ng hukbo ni Heneral Emilio Aguinaldo sa Alapan, Imus, Cavite laban sa mga Espanyol, May 28, 1898. Ang petsang ito ang simula ng mga araw ng bandila hanggang sa Araw ng Kasarinlan, June 12, 1898.

28 May 2013, Tuesday:  http://www.youtube.com/watch?v=hWNbInh6iOc

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  115 years ago, May 28, 1898, matapos magbalik ni Heneral Emilio Aguinaldo mula sa Hongkong upang ituloy ang kanyang laban sa mga Espanyol, nagwagi ang kanyang pwersa sa Labanan sa Alapan, Imus, Cavite.  Bilang pagdiriwang sa pagwawaging ito, iwinagayway sa unang pagkakataon sa Teatro Caviteño sa Kawit ang bandila ng Pilipinas na may tatlong kulay, tatlong bituwin at araw.

Ang monumento sa Alapan, Imus para sa Tagumpay na nagdulot ng pagwawagyway ng Bandilang Pilipino sa Unang Pagkakataon.

Ang monumento sa Alapan, Imus para sa Tagumpay na nagdulot ng pagwawagyway ng Bandilang Pilipino sa Unang Pagkakataon.

Ang unang disenyo ng bandila ni Heneral Emilio Aguinaldo ay may araw na may mukha.  Mula sa Wikipedia.

Ang unang disenyo ng bandila ni Heneral Emilio Aguinaldo ay may araw na may mukha. Mula sa Wikipedia.

Taliwas ito sa nalalaman ng mas marami sa atin na noong June 12, 1898 proklamasyon ng Kasarinlan unang iwinagayway ang bandila.  Kaya naman, ang araw na May 28 ang ginawang “National Flag Day.”

Proklamasyon ng Pagsasarili sa Kawit, Cavite, June 12, 1898.

Proklamasyon ng Pagsasarili sa Kawit, Cavite, June 12, 1898.

Si Xiao Chua nang iproklama ang Independensya sa Kawit, Cavite.  Joke???  Mula sa Sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Si Xiao Chua nang iproklama ang Independensya sa Kawit, Cavite. Joke??? Mula sa Sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Pero alam niyo ba, bago pa man dumating ang mga Espanyol, mayroon ng mga watawat ang ating mga ninuno.  Kahit sa mga drowing ng mga sinauna nating mga warship, ang karakoa, makikita na ito.  At may dokumentadong bandila ang Himagsikan ni Diego Silang sa Ilocos noong 1762 at ang Motín de Cavite noong 1872.

Ang mga watawat sa mga sinaunang karakoa.  Mula kay Ian Christopher Alfonso.

Ang mga watawat sa mga sinaunang karakoa. Mula kay Ian Christopher Alfonso.

Ang mga watawat sa mga sinaunang karakoa.  Mula kay Ian Christopher Alfonso.

Ang mga watawat sa mga sinaunang karakoa. Mula kay Ian Christopher Alfonso.

Ang watawat ng Rebelyon ni Diego Silang, 1762.  Mula kay ian Christopher Alfonso.

Ang watawat ng Rebelyon ni Diego Silang, 1762. Mula kay ian Christopher Alfonso.

Ang watawat ng pag-aalsa sa Cavite noong 1872.  Mula kay Ian Christopher Alfonso.

Ang watawat ng pag-aalsa sa Cavite noong 1872. Mula kay Ian Christopher Alfonso.

Mayroon din tayong maling nosyon dahil sa mga selyo na lumabas noong 1972 na pinamagatang “Evolution of the Philippine Flag” na tila step by step ito na pagbabago ng itsura ng pambansang bandila.  Kailangang maintindihan na hindi ito bandila ng bansa kundi mga bandila ng iba’t ibang balanghay ng Katipunan at mga heneral ng himagsikan na sabay-sabay na lumaganap noong Himagsikang 1896.

Mga selyong "Evolution of the Philippine Flag," 1972

Mga selyong “Evolution of the Philippine Flag,” 1972

Mga bandila ng Katipunan na may tatlong K para sa “Kataastaasang, Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan” na nasa telang pula, ang personal na bandila ni Andres Bonifacio, ang Pangulo ng Haring Bayang Katagalugan, ang bungo ni Hen. Mariano Llanera na nagamit niya sa Labanan sa San Isidro, Nueva Ecija, ang pulang bandila ni Heneral Pio del Pilar na tinawag na “Bandila ng Matagumpay,” at ang pula, asul at itim na bandila ni Hen. Gregorio del Pilar na ibinatay niya sa bandila ng mga mapaghimagsik na Cubano na kaagapay nila sa paglaban sa kolonyalismo.

Ang bandila ng KKK.  Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Ang bandila ng KKK. Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Andres Bonifacio sa Labanan sa Pinaglabanan hawak ang kanyang personal na bandilang pandigma.  Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Andres Bonifacio sa Labanan sa Pinaglabanan hawak ang kanyang personal na bandilang pandigma. Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Mariano Llanera sa Labanan sa San Isidro gamit ang kanyang bandilang bungo. Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Mariano Llanera sa Labanan sa San Isidro gamit ang kanyang bandilang bungo. Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Pio del Pilar at ang Bandila ng Matagumpay.  Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Pio del Pilar at ang Bandila ng Matagumpay. Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Gregorio del Pilar at ang kanyang bandila.  Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Si Gregorio del Pilar at ang kanyang bandila. Iginuhit ni Jose Prado para sa Adarna.

Ang bandila ng mga mapanghimagsik na Cubano.

Ang bandila ng mga mapanghimagsik na Cubano.

Mayroong mga hindi napabilang dito—halimbawa ang bandila ng Katipunan sa Polo na may KKK, korona, araw at mga espada at kris na may bungo, ang bandilang ito na may pugot na ulo ng Espanyol, ang bandila ng Malibai na tila isang tatsulok na anting-anting na may mata, at ang bandila ni Pangulong Macario Sakay.

Ang bandila ng KKK sa Polo (Valenzuela), Bulacan.  Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Ang bandila ng KKK sa Polo (Valenzuela), Bulacan. Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Ang bandila ng KKK sa Polo na hawak ng mga Amerikanong nagcocosplay bilang mga sundalo noong Philippine-American War.  In fairness sa effort.  Mula sa http://www.flickr.com/photos/dcnelson0381/5194186568/in/photostream/lightbox/.

Ang bandila ng KKK sa Polo na hawak ng mga Amerikanong nagcocosplay bilang mga sundalo noong Philippine-American War. In fairness sa effort. Mula sa http://www.flickr.com/photos/dcnelson0381/5194186568/in/photostream/lightbox/.

Ang bandila ng KKK na may pugot na ulo ng Espanyol.

Ang bandila ng KKK na may pugot na ulo ng Espanyol.

Ang bandila ng KKK sa Malibai, Pasay.  Mula kay Dr. Luis Camara Dery.

Ang bandila ng KKK sa Malibay, Pasay. Mula kay Dr. Luis Camara Dery.

Ang bandila ni Macario Sakay.  Mula kay Rex Flores.

Ang bandila ni Macario Sakay. Mula kay Rex Flores.

Sa mga listahan na ito, mayroon ding mga bogus o pekeng mga bandila halimbawa ang bandilang ito na pinagsama ang walong sinag ng araw ni Aguinaldo at ang baybaying K ni Bonifacio ay malayong-malayo sa tinutukoy na disenyo ng bandila na ibinaba sa Pact of Biak-na-Bato na araw na walang partikular na bilang ng sinag.

Bogus flag:  ang unang pambansang bandila raw.

Bogus flag: ang unang pambansang bandila raw.

Ang selyo ng pamahalaan ni Emilio Aguinaldo.

Ang selyo ng pamahalaan ni Emilio Aguinaldo.

Ang selyo ng pamahalaan ni Andres Bonifacio.

Ang selyo ng pamahalaan ni Andres Bonifacio.

Ang pagbaba ng tunay na disenyo ng bandila ng pamahalaang mapanghimagsik sa Biak-na-bato sa guhit mismo sa alaala ni Heneral Artemio Ricarte.

Ang pagbaba ng tunay na disenyo ng bandila ng pamahalaang mapanghimagsik sa Biak-na-bato sa guhit mismo sa alaala ni Heneral Artemio Ricarte.

Baka ito yun, ang bandila na ginamit sa Lbanan sa Tulay ng Noveleta sa Cavite.

Baka ito yun, ang bandila na ginamit sa Labanan sa Tulay ng Noveleta sa Cavite.

Gayundin ang inimbentong bandila ng mga nagtangkang mangudeta noong 2003, ang bandila ng tinatawag na “Magdalo” group nina Antonio Trillanes, IV ay isinasama ngayon sa mga teksbuk bilang bandila ng “Magdalo” group nina Aguinaldo.  Kaloka.

37 Gayundin ang inimbentong bandila ng mga nagtangkang mangudeta noong 2003

Kahunghangan na tinawag itong "Magdalo" ng press dahil pinaghalo nito ang araw sa War Standard ni Bonifacio sa baybaying "K" sa bandilang ibinaba sa Biak-na-bato.

Kahunghangan na tinawag itong “Magdalo” ng press dahil pinaghalo nito ang araw sa War Standard ni Bonifacio sa baybaying “K” sa bandilang ibinaba sa Biak-na-bato.

Sen. Sonny Trillanes at ang kanyang bandila.

Sen. Sonny Trillanes at ang kanyang bandila.

Kuha ni Michael Charleston Chua sa bakod ng Monumento sa Balintawak Clover Leaf.

Kuha ni Michael Charleston Chua sa bakod ng Monumento sa Balintawak Clover Leaf.

Ang Mga Watawat ng Himagsikang Pilipino at "ang odd man out."

Ang Mga Watawat ng Himagsikang Pilipino at “ang odd man out.”

Bukas abangan ang tunay na kahulugan ng mga simbolismo sa bandila ayon sa ating mga bayani.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan and that was Xiao Time.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 18 May 2013)

Halaw sa papel na ito.  Basahin:  Chua – Isang Himig, Isang Bandila

XIAO TIME, 24 May 2013: ANG MAKASAYSAYANG MAG-AMANG SINA JULIO AT JUAN NAKPIL

Broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Julio Nakpil, 1904.  Mula sa bahaynakpil.org.

Julio Nakpil, 1904. Mula sa bahaynakpil.org.

24 May 2013, Friday:  http://www.youtube.com/watch?v=J6U2fdaIjCc

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  146 years ago, May 22, 1867, isinilang si Julio Nakpil, isa sa 12 anak mula sa isang mayamang pamilya sa Quiapo Maynila.  Huh??? Who’s that Pokemón???  Siya po ay isang matalik na kaibigan ni Andres Bonifacio, ang aktor at Supremo ng Katipunan.  Pinatigil siya sa pag-aaral kaya natuto sa kanyang sarili na magpiyano at nakilala sa kanyang mahusay na pagtugtog ng mga tiklado at sa kanyang sariling mga komposisyon.

Pagsasandugo sa Katipunan.  Mula sa Bangko Sentral ng Pilipinas.

Pagsasandugo sa Katipunan. Mula sa Bangko Sentral ng Pilipinas.

Julio Nakpil, 1922.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Julio Nakpil, 1922. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Kaya habang kumander ng mga hukbong mapanghimagsik sa Hilagang Pilipinas sa panahon ng Himagsikan, niregaluhan niya si Bonifacio noong kanyang kaarawan Nobyembre 1896 sa Balara ng isang awit na siya sanang magiging pambansang awit ng Pilipinas kung nagtagumpay si Bonifacio na magpatuloy bilang pangulo ng Pilipinas.  Isang martsa na pinamagatang “Marangal na Dalit ng Katagalugan”:  “Mabuhay, mabuhay yaong kalayaan, kalayaan at pasulungin at puri’t kabanalan, ang puri’t kabanalan.  Kastila’y maining ng Katagalugan at ngayo’y ipagwagi ang kahusayan.”

Piyesa para sa Marangal na Dalit ng Katagalugan.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Marangal na Dalit ng Katagalugan. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Marangal na Dalit ng Katagalugan.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Marangal na Dalit ng Katagalugan. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Dito nagkaroon tayo ng bintana na makita na ang Katipunan ay hindi lamang samahan ng mga bobong masa na sugod ng sugod at walang ibang alam gawin kundi maging bayolente.  Dito nakita natin ang Katipunan na nagsusulong ng kagandahang loob—puri at kabanalan at hindi kabobohan kundi kahusayan sa pagtatatag ng isang Inang Bayan tunay na malaya at maginhawa.  Kompositor rin ng ilan pang musika tulad ng “Pahimakas” na alay kay José Rizal at ang “Pasig Pantayanin” para sa mga hukbong mapanghimagsik.

Pabalat ng Pahimakas.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Pabalat ng Pahimakas. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pahimakas.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pahimakas. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pahimakas.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pahimakas. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Pabalat ng Pasig Pantayanin.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Pabalat ng Pasig Pantayanin. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pasig Pantayanin.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pasig Pantayanin. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pasig Pantayanin.  Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Piyesa para sa Pasig Pantayanin. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Nang patayin ang Supremo Andres Bonifacio noong 1897, siya ang nag-aruga sa kanyang balo na si Aling Oriang—Gregoria de Jesus at nakasal sila noong 1898.  Ayon sa kanya nagkaroon ng mga banta sa kanyang buhay dahil sa kanyang katapatan sa Supremo.  Kinalaunan, pinatuloy ng kanyang bayaw na si Ariston Bautista Lin sa kanilang tahanan at doon nga sila tumira sa Bahay Nakpil-Bautista sa Quiapo na ngayon ay maaaring mabisita bilang Museo ng Katipunan.

Ang paglalarawan ng kasal nina Julio at Oriang sa Simbahang Katoliko noong 1898. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.

Ang paglalarawan ng kasal nina Julio at Oriang sa Simbahang Katoliko noong 1898. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.

Ariston Bautista-Lin.  Mula sa Bahay Nakpil-Bautista, kuha ni Camille Eva Marie Conde.

Ariston Bautista-Lin. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista, kuha ni Camille Eva Marie Conde.

Bahay-Nakpil na may dekorasyon para sa isang pista, Dekada 1930s.  Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.

Bahay-Nakpil na may dekorasyon para sa isang pista, Dekada 1930s. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.

Mula sa bahaynakpil.org:  Family Portrait ca. 1900 - L to R: Daughter Julia, only son Juan, and Gregoria de Jesus holding her infant daughter Francisca on her lap. Photo courtesy of Roberto Tañada

Mula sa bahaynakpil.org: Family Portrait ca. 1900 – L to R: Daughter Julia, only son Juan, and Gregoria de Jesus holding her infant daughter Francisca on her lap. Photo courtesy of Roberto Tañada

Walo talaga ang anak nina Julio at Oriang, Sina Juana at Lucia ay namatay sa pagkabata.  Nasa larawan sina Juan, Julia, Francisca, Josephina, Mercedes at Caridad. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Walo talaga ang anak nina Julio at Oriang, Sina Juana at Lucia ay namatay sa pagkabata. Nasa larawan sina Juan, Julia, Francisca, Josephina, Mercedes at Caridad. Mula sa julionakpil.blogspot.com.

Si Julio at ang kanyang mga kapatid.

Si Julio at ang kanyang mga kapatid.

Ang mag-irog na si Julio at Oriang ay nagkaroon ng anim na anak, isa na rito si Juan Nakpil na isinilang 114 years ago, May 26, 1899.  Si Juan ay nakilala sa kanyang rekonstruksyon ng Simbahan ng Quiapo matapos masunog noong 1929, at ang rekonstruksyon ng matagal nang nagibang bahay ng mga Rizal na naipatayo sa barya-baryang ambagan ng mga estudyanteng Pilipino noong 1950.

Juan Nakpil, Pambansang Alagad ng Sining sa Arkitektura.

Juan Nakpil, Pambansang Alagad ng Sining sa Arkitektura.

Looban ng Simbahan ng Quiapo bago ang digmaan.

Looban ng Simbahan ng Quiapo bago ang digmaan.

Ang facade ng Simbahan ng Quiapo sa disenyo ni Juan Nakpil.  Kuha ni Andy Gozon.

Ang facade ng Simbahan ng Quiapo sa disenyo ni Juan Nakpil. Kuha ni Andy Gozon.

Ang muling itinayong bahay ni Rizal sa Calamba, Laguna.

Ang muling itinayong bahay ni Rizal sa Calamba, Laguna.

Ang muling itinayong bahay ni Rizal sa Calamba, Laguna.  Mula sa Lolo Jose ni Asuncion Lopez-Bantug, inilathala ng Intramuros Administration.

Ang muling itinayong bahay ni Rizal sa Calamba, Laguna. Mula sa Lolo Jose ni Asuncion Lopez-Bantug, inilathala ng Intramuros Administration.

Siya rin ang nagdisenyo ng Gusaling Administratibo at ang Gusaling Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas Diliman, ang Quezon Institute, ang dating Rizal Theater sa Makati, ang SSS Building, ang Rufino Building at ang Philippine Village Hotel.

Ang Adminsitration Building ng Unibersidad ng Pilipinas--Quezon Hall.  Mula kay urbandub.wordpress.com.

Ang Adminsitration Building ng Unibersidad ng Pilipinas–Quezon Hall. Mula kay urbandub.wordpress.com.

Ang Adminsitration Building ng Unibersidad ng Pilipinas--Quezon Hall.

Ang Adminsitration Building ng Unibersidad ng Pilipinas–Quezon Hall.

Orihinal na disenyo ng Gusaling Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas--Gonzales Hall.  Hindi naisakatuparan ang planong mataas na tore sa itaas nito.  Mula sa arkitektura.ph.

Orihinal na disenyo ng Gusaling Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas–Gonzales Hall. Hindi naisakatuparan ang planong mataas na tore sa itaas nito. Mula sa arkitektura.ph.

Ang Gusaling Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas--Gonzales Hall.  Hindi naisakatuparan ang planong mataas na tore sa itaas nito.  Mula sa arkitektura.ph.

Ang Gusaling Aklatan ng Unibersidad ng Pilipinas–Gonzales Hall. Hindi naisakatuparan ang planong mataas na tore sa itaas nito. Mula sa arkitektura.ph.

Quezon Institute.  Mula kay Stella Arnaldo.

Quezon Institute. Mula kay Stella Arnaldo.

Ang dating Rizal Theater sa Makati.  Nasa sayt ng ngayon ay Shang-ri La Makati malapit sa Glorietta.  Mula sa arkitektura.ph

Ang dating Rizal Theater sa Makati. Nasa sayt ng ngayon ay Shang-ri La Makati malapit sa Glorietta. Mula sa arkitektura.ph

Ang dating Rizal Theater sa Makati.  Nasa sayt ng ngayon ay Shang-ri La Makati malapit sa Glorietta.  Mula sa dmcinet.com.

Ang dating Rizal Theater sa Makati. Nasa sayt ng ngayon ay Shang-ri La Makati malapit sa Glorietta. Mula sa dmcinet.com.

Ang dating Rizal Theater sa Makati.  Nasa sayt ng ngayon ay Shang-ri La Makati malapit sa Glorietta.

Ang dating Rizal Theater sa Makati. Nasa sayt ng ngayon ay Shang-ri La Makati malapit sa Glorietta.

Si Juan Nakpil at ang kanyang mga arkitekto sa harap ng scale model ng disenyo niya para sa pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon.  Mula sa arkitektura.ph

Si Juan Nakpil at ang kanyang mga arkitekto sa harap ng scale model ng disenyo niya para sa pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon. Mula sa arkitektura.ph

Ang pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon.  Mula sa arkitektura.ph

Ang pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon. Mula sa arkitektura.ph

Ang pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon noon at ngayon.  Mula sa philstar.com.

Ang pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon noon at ngayon. Mula sa philstar.com.

Ang pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon sa gabi.  Mula sa philstar.com.

Ang pambansang punong himpilan ng Social Security System sa Lungsod Quezon sa gabi. Mula sa philstar.com.

Ang mas matandang Rufino Building sa ilalim ng naging isa sa pinakamataas na gusali sa buong Pilipinas, ang Rufino Tower na idinagdag na lamang.

Ang mas matandang Rufino Building sa ilalim ng naging isa sa pinakamataas na gusali sa buong Pilipinas, ang Rufino Tower na idinagdag na lamang.

Philippine Village Hotel.  Mula sa fecgp.org.

Philippine Village Hotel. Mula sa fecgp.org.

Ang Philippine Village Hotel.

Ang Philippine Village Hotel.

Bilang isang arkitekto, guro at aktibista, hinikayat niya ang pamahalaan na kumuha ng mga Pilipinong arkitekto sa pagtatayo ng mga gusaling pampamahalaan.  Sa kanyang paniniwalang mayroon ngang tinatawag na Philippine Architecture, tinaguriang Dean of Filipino Architects at noong 1973, nagtamo ng Gawad Pambansang Alagad ng Sining sa Arkitektura.

Juan Nakpil, Dean of Filipino Architects.

Juan Nakpil, Dean of Filipino Architects.

Merced Edith Nakpil Rabat bilang Ms Philippines 1955 kasama ng kanyang Manila Carnival Queen na inang si Anita Noble-Nakpil at kanyang amang si Arkitekto Juan Nakpil.  Mula sa manilacarnivals.blogspot.com at Miss Joyce Burton Titular.

Merced Edith Nakpil Rabat bilang Ms Philippines 1955 kasama ng kanyang Manila Carnival Queen na inang si Anita Noble-Nakpil at kanyang amang si Arkitekto Juan Nakpil. Mula sa manilacarnivals.blogspot.com at Miss Joyce Burton Titular.

Ang matandang Julio ay namatay sa edad na 93 noong 1960 at si Juan naman noong 1986.  Kamangha-mangha, isang pamilyang naging tanyag at naging successful sa pag-aalay ng kanilang talento para sa bayan.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan, and that was Xiaotime.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 17 May 2013)

Matandang Julio Nakpil.  Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Matandang Julio Nakpil. Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Arkitekto Juan Nakpil sa selyo noong sentenaryo ng kanyang kapanganakan, 1999.

Arkitekto Juan Nakpil sa selyo noong sentenaryo ng kanyang kapanganakan, 1999.

XIAO TIME, 10 May 2013: ANG PAGPASLANG KAY SUPREMO ANDRES BONIFACIO

Broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Alternatibong bersyon ng pagpatay kay Bonifacio batay sa testimonya ng dalawang  sinasabing pumatay sa Supremo kay Hen. Guillermo Masangkay, na siya ay tinaga hanggang mamatay.  Sinuportahan ito ng papel ni Danilo Aragon ukol sa kwento ng mga matatanda sa Maragondon na tila pinagbatayan ng tulang "Andres Bonifacio, a-tapang a-tao."  Maraming bersyon ang pagpatay kay Bonifacio liban sa opisyal na tanging eyewitness account ni Lazaro Makapagal.  Para sa akin, anumang bersyon ang tama ay hindi na mahalaga.

Alternatibong bersyon ng pagpatay kay Bonifacio batay sa testimonya ng dalawang sinasabing pumatay sa Supremo kay Hen. Guillermo Masangkay, na siya ay tinaga hanggang mamatay. Sinuportahan ito ng papel ni Danilo Aragon ukol sa kwento ng mga matatanda sa Maragondon na tila pinagbatayan ng tulang “Andres Bonifacio, a-tapang a-tao.” Maraming bersyon ang pagpatay kay Bonifacio liban sa opisyal na tanging eyewitness account ni Lazaro Makapagal. Para sa akin, anumang bersyon ang tama ay hindi na mahalaga.

10 May 2013, Friday:  http://www.youtube.com/watch?v=j3BRhYkmXwg

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Nang lihim na hatulan ng kamatayan ng Consejo de Guerra ang magkapatid na Andres at Procopio Bonifacio dahil sa pagtataksil sa bayan at tangkang pagpatay sa bagong pangulong Heneral Emilio Aguinaldo, nagbigay mismo si Aguinaldo ng indukto–ibinaba ang hatol patungo sa pagpapatapon na lamang sa isang malayong isla, mayroon din naman silang pinagsamahan.

Hen. Emilio Aguinaldo.  Mula sa Studio 5 Designs.

Hen. Emilio Aguinaldo. Mula sa Studio 5 Designs.

Ngunit ang walang hanggang tanong ng mga bata, may kinalaman ba talaga si Aguinaldo sa naging kapalaran ng Supremo?  Bakit hindi si Aguinaldo mismo ang pasagutin natin sa kanyang sinulat noong kanyang kaarawan noong 1948, “Nang matanto nina Heneral Mariano Noriel, Heneral Pio del Pilar, na mga Kagawad ng Consejo de Guerra ay dali-daling tinawagan ang aking pansin at sinabing ‘Kung ibig po ninyong magpatuloy ang kapanatagan n gating pamahalaang mapanghimagsik, at kung ibig ninyong mabuhay pa tayo, ay inyo pong bawiin ang iginawad na indukto sa magkapatid na iyan.’  Dahil dito’y aking binawi at inutos ko kay Heneral Noriel na ipatupad ang kahatulan ng Consejo de Guerra, na barili ang magkapatid, alang-alang sa kapanatagan ng bayan.  [Pirmado] Emilio Aguinaldo, Kawit, Cabite, 22 Marso 1948.”

Mariano Noriel.  Mula kay Isagani Medina.

Mariano Noriel. Mula kay Isagani Medina.

Pio del Pilar.  Mulay kay Isagani Medina.

Pio del Pilar. Mulay kay Isagani Medina.

Testimonya ni Heneral Emilio Aguinaldo mula sa kanyang tahanan sa Kawit, Cavite sa kanyang kaarawan, March 22, 1948.  Mula sa Studio 5 Designs.

Testimonya ni Heneral Emilio Aguinaldo mula sa kanyang tahanan sa Kawit, Cavite sa kanyang kaarawan, March 22, 1948. Mula sa Studio 5 Designs.

Dahil sa dokumentong ito ang sagot ay oo, napilitan si Aguinaldo na ipapatay si Bonifacio.  Ngunit hindi dapat sa kanya lamang ito isisi.  Napalibutan ang 28 taong gulang na presidente ng mga tagapayo na di hamak na mas eksperyensyado sa kanya.  Ang sitemang elitismo—demokrasyang elit, ang pumatay sa Supremo.  116 years ago, May 10, 1897, inabutan ng selyadong sulat si Lazaro Makapagal at inatasan na dalhin ang magkapatid sa mga bundok ng Maragondon.

Komandante Lazaro Makapagal, mula kay Isagani Medina.

Komandante Lazaro Makapagal, mula kay Isagani Medina.

Lazaro Makapagal.

Lazaro Makapagal.

Ang sabi sa magkapatid itatakas lamang sila sa labanan.  Habang nag-aalitan kasi ang mga rebolusyunaryo, kinukubkob na ng mga Espanyol ang Maragondon.  Ngunit sa paanan pa lamang ng bundok, napagod na si Andres kaya pinakiusapan na basahin na ang nasa sulat sa kanila na ang laman pala ay, “Kayo at mga kawal na nasa ilalim ng inyong kapangyarihan ay inuutusan upang ganapin ang nasabing hatol na barilin ang dalawang magkapatid.”

"Bonifacio Brothers," obra ni Carlos Valino, Jr.  Ayon sa testimonya ni Lazaro Makapagal.  Nakasabit ngayon sa National Art Gallery ng Pambansang Museo ng Pilipinas.

“Bonifacio Brothers,” obra ni Carlos Valino, Jr. Ayon sa testimonya ni Lazaro Makapagal. Nakasabit ngayon sa National Art Gallery ng Pambansang Museo ng Pilipinas.

Andres Bonifacio.  Mula sa Kasaysayan The Story of the Filipino People.

Andres Bonifacio. Mula sa Kasaysayan The Story of the Filipino People.

Procopio Bonifacio.  Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Procopio Bonifacio. Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Ayon sa tala ni Makapagal, napatalon at nagsabi si Procopio ng “Naku Kuyang!” Napaluhod raw si Bonifacio at akmang yayakapin siya at umiiyak na nagsabing, “Kapatid, patawarin mo ako.”  Unang binaril si Procopio.  Muli raw nagmakaawa nang nakaluhod si Bonifacio at sinabing “Kapatid, patawarin mo ako!”  Sagot ni Makapagal, “Wala akong magagawa!”

"The Verdict," obra ni Rody Herrera. Ayon sa testimonya ni Lazaro Makapagal. Makikita sa aklat na Fine Artists of the Philippines 1999 ni Marlene Aguilar at Larry Bortles.

“The Verdict,” obra ni Rody Herrera. Ayon sa testimonya ni Lazaro Makapagal. Makikita sa aklat na Fine Artists of the Philippines 1999 ni Marlene Aguilar at Larry Bortles.

Noo’y tumakbo ang Supremo at tinugis nila sa kakahuyan at malapit sa ilog ay binaril nila hanggang mamatay.  Wala tayong magagawa, ito lamang ang nakasulat na tala, na namatay si Bonifacio na guilty at isang duwag.

Pagtakbo ng Supremo at pagtugis sa kanya na parang manok.  Mula sa bersyon ni Lazaro Makapagal.  Pagsasalarawan ng Adarna.

Pagtakbo ng Supremo at pagtugis sa kanya na parang manok. Mula sa bersyon ni Lazaro Makapagal. Pagsasalarawan ng Adarna.

Pagbaril sa Supremo.  Bersyon ni Lazaro Makapagal.  Paglalarawan ni Joel Jason O. Chua para sa Adarna.

Pagbaril sa Supremo. Bersyon ni Lazaro Makapagal. Paglalarawan ni Joel Jason O. Chua para sa Adarna.

Ngunit iba ang pagkakakilala sa Supremo ng marami bilang “Atapang-a-tao.”  May alternatibong bersyon.  Sa usap-usapan sa Maragondon at sa dalawang Katipong tumulong kay Heneral Guillermo Masangkay na makatagpo ng isang set ng kalansay sa Mt. Hulog, Nagpatong, si Procopio ay binaril ngunit si Bonifacio ay tinaga hanggang mamatay dahil ayaw nilang masayang ang mga bala.

Tulad ng sabi ni Prop. Danilo Aragon, may dahilan kung bakit lumitaw ang tulang "Andres Bonifacio, A-tapang A-tao."  Mula sa Bahay Pinaglitisan kay Bonifacio sa Maragondon sa pangangasiwa ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.

Tulad ng sabi ni Prop. Danilo Aragon, may dahilan kung bakit lumitaw ang tulang “Andres Bonifacio, A-tapang A-tao.” Mula sa Bahay Pinaglitisan kay Bonifacio sa Maragondon sa pangangasiwa ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.

Heneral Guillermo Masangkay.  Mula sa Koleksyon Masangkay.

Heneral Guillermo Masangkay. Mula sa Koleksyon Masangkay.

Isang set ng mga buto na natagpuan sa Hulog, Mt. Nagpatong, sa paanan ng Bundok Buntis.  Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Isang set ng mga buto na natagpuan sa Hulog, Mt. Nagpatong, sa paanan ng Bundok Buntis. Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Ang bungo at mga ngipin ng sinasabing mga buto ni Andres Bonifacio.  Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Ang bungo at mga ngipin ng sinasabing mga buto ni Andres Bonifacio. Mula kay Dr. Ambeth Ocampo.

Pinaniniwalaan ni Dr. Ambeth Ocampo na fake ang mga butong natagpuan sapagkat ginamit ang mga ito sa pulitiko laban kay Aguinaldo nang tumakbo ito sa pagkapangulo noong 1935.  Matapos nito, nawalang-sukat ang mga buto.  Mula sa kanyang aklat na Bones of Contention:  The Bonifacio Lectures.

Pinaniniwalaan ni Dr. Ambeth Ocampo na fake ang mga butong natagpuan sapagkat ginamit ang mga ito sa pulitiko laban kay Aguinaldo nang tumakbo ito sa pagkapangulo noong 1935. Matapos nito, nawalang-sukat ang mga buto. Mula sa kanyang aklat na Bones of Contention: The Bonifacio Lectures.

Hulog, Bundok Nagpatong, Maragondon, Cavite (Mula sa Koleksyon ni Dr. Ambeth R. Ocampo)

Hulog, Bundok Nagpatong, Maragondon, Cavite (Mula sa Koleksyon ni Dr. Ambeth R. Ocampo)

Sa unang marker na nailagay ng Legionarios del Trabajo, ang petsa ng pagpatay kay Bonifacio ay Abril 26, 1897.  Dahil dito at sa iba pa raw na ebidensya, naniniwala si Dr. Luis Camara Dery na patay na si Bonifacio sa Limbon pa lamang ayon sa unang petsang paggunita, at hi di siya nalitis.  Pinalitaw na lamang raw ito.  Teyorya pa lamang ito.  Mula kay Rhonnel Dimaisip.

Sa unang marker na nailagay ng Legionarios del Trabajo, ang petsa ng pagpatay kay Bonifacio ay Abril 26, 1897. Dahil dito at sa iba pa raw na ebidensya, naniniwala si Dr. Luis Camara Dery na patay na si Bonifacio sa Limbon pa lamang ayon sa unang petsang paggunita, at hi di siya nalitis. Pinalitaw na lamang raw ito. Teyorya pa lamang ito. Mula kay Rhonnel Dimaisip.

Ang mas bagong marker na pumapanig sa petsang ibinigay ni Lazaro Makapagal.  Nakakahelu, nakakaletu.  Mula kay Rhonnel Dimaisip.

Ang mas bagong marker na pumapanig sa petsang ibinigay ni Lazaro Makapagal. Nakakahelu, nakakaletu. Mula kay Rhonnel Dimaisip.

Ang Hulog, Mt. Nagpatong ngayon.  Sa monumentong obelisk natagpuan ang mga buto.

Ang Hulog, Mt. Nagpatong ngayon. Sa monumentong obelisk natagpuan ang mga buto.

Si Xiao Chua habang nagsasalita sa 400 estudyante ng Unibersidad ng Sto. Tomas sa Bundok Nagpatong, February 8, 2009.

Si Xiao Chua habang nagsasalita sa 400 estudyante ng Unibersidad ng Sto. Tomas sa Bundok Nagpatong, February 8, 2009.

May iba pang bersyon ngunit ang mahalaga, namatay si Bonifacio, namatay rin doon ang kanyang gustong itatag na bansa:  Nagkakaisang magkakapatid na may mabuting kalooban, kaginhawaan at kalayaan.  Sa ating pagboto, isaisip natin ang pagbangon ng kanyang ipinaglaban.

Ang unang pagboto ni Xiao Chua, Mayo 2004.

Ang unang pagboto ni Xiao Chua, Mayo 2004.

Ang alegorikal o simbolikal na paglalarawan ng patay na si Bonifacio.  Obra ni Bonifacio Cristobal na ineksibit sa GSIS Museo ng Sining.

Ang alegorikal o simbolikal na paglalarawan ng patay na si Bonifacio. Obra ni Bonifacio Cristobal na ineksibit sa GSIS Museo ng Sining.

Dahil kung hindi, patuloy nating sinasaksak at binabaril ang Ama ng Sambayanang Pilipino.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan and that was Xiao Time.

(Mall of Asia, 3 May 2013)

XIAO TIME, 9 May 2013: ANG MASALIMUOT NA BUHAY NI GREGORIA DE JESUS

Broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Gregoria de Jesus.

Gregoria de Jesus.

9 May 2013, Thursday:  http://www.youtube.com/watch?v=RpQEJVZQ96w Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  138 years ago, May 9, 1875, isinilang si Gregoria de Jesus, Ka Oriang, sa Kalookan.  Huh???  Who’s that Pokemón???  Siya po ang pangalawang asawa ng Supremo ng Katipunan at Ama ng Sambayanang Pilipino Andres Bonifacio.

Gregoria de Jesus.  Mula sa bahaynakpil.org

Gregoria de Jesus. Mula sa bahaynakpil.org

O anong sakit kung kanyang alalahanin na ang kanyang kaarawan ay pumapatak isang araw bago ang araw ng kamatayan ng kanyang mahal.  Kung si Andres ay halos walang naiwang pagkukuwento ng kanyang sariling buhay, buti na lamang at noong 1928, isinulat ni Oriang ang “Mga Tala ng Aking Buhay.”  Gobernadorcillo ang ama ni Oriang.

Paglalarawan ng Adarna kay Gregoria de Jesus sa kanyang kabataan.

Paglalarawan ng Adarna kay Gregoria de Jesus sa kanyang kabataan.

Isang matalinong estudaynte, nagwagi siya sa isang test na ibinigay ng Gobernador Heneral at ng cura parroco at nagkamit siya ng isang isang medalyang pilak.  Dahil tatlo silang magkakapatid, tumigil siya sa pag-aaral upang magpatuloy ang dalawang kapatid na lalaki.  Inasikaso na lamang niya ang bukid ng ama at nagpasahod ng kanilang mga kasama.  Nananahi, naghahabi at tumutulong sa ina sa gawaing bagay.  Ngunit, noong siya ay 18 years old, niligawan siya ng balong si Andres Bonifacio.

Andres Bonifacio.  Mula sa Kasaysayan The Story of the Filipino People.

Andres Bonifacio. Mula sa Kasaysayan The Story of the Filipino People.

Gregoria de Jesus.  Mula sa bahaynakpil.org.

Gregoria de Jesus. Mula sa bahaynakpil.org.

After six months, mahal na niya si Andres, ngunit hindi siya makapagtapat sa mga magulang.  Iyon pala, kinakausap na ni Andres ang mga magulang niya.  Nga lang, may sabit.  Nalaman ng ama na Oriang na mason si Bonifacio.  Noon, ang mason ay itinutumbas sa masamang taong walang Dios, paratang na hindi totoo.

Paglalarawan kay Bonifacio bilang miyembro ng Masoneriya.

Paglalarawan kay Bonifacio bilang miyembro ng Masoneriya.

Pumayag din ang kanyang mga magulang nang sabihing ikakasal sila sa Simbahan ng Binondo, 1893, ngunit sa sumunod na linggo, kinasal rin sa Katipunan at sa gabing iyon, inanib sa samahan sa sagisag pangalang “Lakambini.”

Si Andres at Oriang sa harapan ng Simbahan ng Binondo.  Mula sa Adarna.

Si Andres at Oriang sa harapan ng Simbahan ng Binondo. Mula sa Adarna.

Isang paglalarawan ng kasal sa Katipunan ni Andres at Oriang.  Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.  Larawan ng babaylan obra ni Christine Bellen.

Isang paglalarawan ng kasal sa Katipunan ni Andres at Oriang. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista. Larawan ng babaylan obra ni Christine Bellen.

Siya ang nagtago ng mga sandata at kasulatan ng Katipunan, isang mapanganib na gawain noong mga panahon na iyon.  Matapos ang isang taon, nagkaanak, si Andres Jr. ngunit nang masunugan ng bahay, nagpalipat-lipat sila at sa bahay ng ninong ng bata na si Pio Valenzuela, namatay ang kanilang sanggol dahil sa smallpox.  Sa kasagsagan ng himagsikan, nakunan si Oriang sa kanyang sanang pangalawang anak.

Gregoria de Jesus.  Mula sa Wikipedia.

Gregoria de Jesus. Mula sa Wikipedia.

Si Andres at Oriang.  Obra ni Joel Jason O. Chua para sa Adarna.

Si Andres at Oriang. Obra ni Joel Jason O. Chua para sa Adarna.

Isang papel ng kababaihan sa Katipunan bilang panlinlang sa mga Espanyol.  Mula sa Adarna.

Isang papel ng kababaihan sa Katipunan bilang panlinlang sa mga Espanyol. Mula sa Adarna.

Si Oriang bilang bukal ng aliw kay Andres sa gitna ng Himagsikan.  Paglalarawan ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

Si Oriang bilang bukal ng aliw kay Andres sa gitna ng Himagsikan. Paglalarawan ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

Nang pumutok ang himagsikan noong 1896, ayon sa kanya, “Ako’y nagsanay ng pagsakay sa kabayo at nag-aral na mamaril at humawak ng ilang uri ng sandata na nagamit ko rin naman sa maraming pagkakataon.  Napagdanasan ko rin naman ang matulog sa lupa ng walang kinakain sa boong maghapon, uminom …ng maruming tubig o kaya’y katas ng isang uri ng baging sa bundok na tutoong mapakla na nagiging masarap din dahil sa matinding uhaw.  …Sapagka’t wala akong nais ñg panahong yaon kundi ang mawagayway ang bandila ng kasarinlan ng Pilipinas.”

Mula sa Women of the Revolution.

Mula sa Women of the Revolution.

Si Aling Oriang habang inaalagaan ang asawang si Andres Bonifacio sa Indang.  Obra ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

Si Aling Oriang habang inaalagaan ang asawang si Andres Bonifacio sa Indang. Obra ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

Isang buwang naghanap sa asawa sa mga kabundukan ng Maragondon, Cavite nang lihim nila patayin si Bonifacio noong 1897 ngunit inaruga ng matalik na kaibigan ni Bonifacio na si Julio Nakpil, at kinasal sila noong 1898.

Julio Nakpil.  Mula sa bahaynakpil.org.

Julio Nakpil. Mula sa bahaynakpil.org.

Ang paglalarawan ng kasal nina Julio at Oriang sa Simbahang Katoliko noong 1898. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.

Ang paglalarawan ng kasal nina Julio at Oriang sa Simbahang Katoliko noong 1898. Mula sa Bahay Nakpil-Bautista.

Mula sa bahaynakpil.org:  Family Portrait ca. 1900 - L to R: Daughter Julia, only son Juan, and Gregoria de Jesus holding her infant daughter Francisca on her lap. Photo courtesy of Roberto Tañada

Mula sa bahaynakpil.org: Family Portrait ca. 1900 – L to R: Daughter Julia, only son Juan, and Gregoria de Jesus holding her infant daughter Francisca on her lap. Photo courtesy of Roberto Tañada

Si Ka Oriang habang kinakapanayam ng mga iskolar ng bayan na nagsusulat sa Philippine Collegian.  Mula sa UP Departamento ng Kasaysayan.

Si Ka Oriang habang kinakapanayam ng mga iskolar ng bayan na nagsusulat sa Philippine Collegian. Mula sa UP Departamento ng Kasaysayan.

Namatay si Ka Oriang noong March 15, 1943.  Sa kabila ng kanyang mga naranasan sa kanyang masalimuot na buhay, hindi tumigil sa pagmamahal sa bayan, nag-iwan ng sampung utos kung paano mahalin ito.  Isa sa mga ito, “Matakot sa kasaysayan pagka’t walang lihim na di nahahayag.”  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan, and that was Xiaotime. (Pook Amorsolo, UP Diliman, 4 May 2013)

XIAO TIME, 2 May 2013: PAGKAKULONG AT PAGLILITIS KAY SUPREMO ANDRES BONIFACIO

Broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Si Aling Oryang habang inaalagaan ang asawang si Andres Bonifacio sa Indang.  Obra ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

Si Aling Oriang habang inaalagaan ang asawang si Andres Bonifacio sa Indang. Obra ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

2 May 2013, Thursday:  http://www.youtube.com/watch?v=8xWk-r-MVeE

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  116 years ago, April 28, 1897, ang Supremo Andres Bonifacio na sugatan sa kaliwang balikat at kanang leeg, kasama ng kanyang kapatid na si Procopio ay inaresto sa Limbon, Indang, Cavite.  Napatay sa enkwentro ang kapatid nilang si Ciriaco.

Andres Bonifacio.  Mula sa Kasaysayan:  The Story of the Filipino People.

Andres Bonifacio. Mula sa Kasaysayan: The Story of the Filipino People.

Procopio Bonifacio.  Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Procopio Bonifacio. Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Sinasabing dinala sila sa kumbento ng Indang at sa testimonya ng Supremo sa kanyang paglilitis binanggit niyang habang inaalagaan at binabalutan ang sugat niya ng kanyang asawang si Gregoria de Jesus, Aling Oriang, ay biglang pumasok si Agapito Bonzon at pilit na hinihila ang asawa.  Mabuti naman at dumating si Hen. Tomas Mascardo at napigilan ang masamang balak sa Lakambini ng Katipunan.

Gregoria de Jesus.  Mula sa Adarna.

Gregoria de Jesus. Mula sa Adarna.

Koronel Agapito "Yntong" Bonzon, mula kay Isagani Medina.

Koronel Agapito “Yntong” Bonzon, mula kay Isagani Medina.

Heneral Tomas Mascardo

Heneral Tomas Mascardo

Matapos nito, dinala rin siya at ibinalik sa kung saan nagpulong ang Supremo noon para sa Naic Military Agreement, ang Casa Hacienda de Naic.  Ayon kay Santiago Alvarez,

Santiago Alvarez

Santiago Alvarez

“Ang Supremo Andres Bonifacio, matapos …manghina sa malubhang sugat, ay inilagay sa duyan; ang kapatid nitong Procopio nama’y mahigpit na ginapos….  Manggaling dito’y itinuloy ng Naik, at doon ang magkapatid na Bonifacio’y inilagay sa isang silid na makipot at madilim sa ilalim ng hagdan ng asyenda ng mga Pari; ipininid na mahigpit ang pintong makapal na tabla ng batong kulungan….  Inalisan pa rin ang dalawang bilanggo ng dalaw at pakikipag-usap sa kaninuman, at sa loob ng tatlong araw na pagkakakulong, ay mamakalawa lamang pinakain; mga pagkaing di na dapat sabihin.”  Ang gusali at ang bartolina sa ilalim ng hagdanan, pati na ang pintong makapal na tabla, ay naroroon pa rin sa Naic Elementary School.

Ang bartolina ng magkapatid na Bonifacio sa ilalim ng hagdanan ng Casa Hacienda de Naic.  Kuha ni Xiao Chua.

Ang bartolina ng magkapatid na Bonifacio sa ilalim ng hagdanan ng Casa Hacienda de Naic. Kuha ni Xiao Chua.

Ang mga estudyante ni Prop. Xiao Chua habang nakapila sa pagsulyap sa bartolina.

Ang mga estudyante ni Prop. Xiao Chua habang nakapila sa pagsulyap sa bartolina.

Ang bartolina sa Naic.  Kuha ni Xiao Chua.

Ang bartolina sa Naic. Kuha ni Xiao Chua.

Ngunit sa matagal na panahon wala man lamang marker na nagpapaalala ng malungkot na karanasan na ito ng Supremo.  Kaya noong November 2010, kami na mismo ng mga estudyante kong Lasalyano ang nagpalagay ng marker doon.

Ang paglalagay ng marker ng mga Lasalyano sa bartolina sa Naic, Nobyembre 2010.

Ang paglalagay ng marker ng mga Lasalyano sa bartolina sa Naic, Nobyembre 2010.

Sa gusali rin na iyon nagsimula ang lihim na paglilitis sa Supremo ng Consejo de Guerra ng pinagsanib na Magdalo at Magdiwang noong April 29-30.  Ang kanya diumanong pagkakasala:  Hindi pagkilala sa pamahalaang mapaghimagsik at tangkang pagpatay sa Pangulong Emilio Aguinaldo.  Ngunit nakuha ng mga Espanyol ang Naic, Cavite, kaya ang isang pagtatangka na iligtas ang magkapatid sa pangunguna ni Ariston Villanueva at Diego Mojica ay hindi natuloy.   Inilipat ang paglilitis sa Maragondon, Cavite, sa lumang bahay na ito noong May 1. Ayon kay Dr. Milagros Guerrero, sinasabing sa kasilyas sa ikalawang palapag nito na nakahiwalay sa bahay ikinulong sa magkapatid na Bonifacio, ang sugat ni Bonifacio na nag-gangrene o nabulok.

Ang matandang bahay sa Maragondon kung saan nilitis ang Supremo Andres Bonifacio.  Mula sa Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.

Ang matandang bahay sa Maragondon kung saan nilitis ang Supremo Andres Bonifacio. Mula sa Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.

Mula sa Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.

Mula sa Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.

Dr. Milagros Guerrero at Xiao Chua sa unang araw ng kanyang pagiging guro, Hunyo 2005.

Dr. Milagros Guerrero at Xiao Chua sa unang araw ng kanyang pagiging guro, Hunyo 2005.

Halimbawa ng bahay na may kasilyas sa ikalawang palapag na nakahiwalay sa mismong bahay.  Modelo ng lumang munisipyo ng Angeles, Pampanga.  Kuha ni Xiao Chua sa Museo ning Angeles.

Halimbawa ng bahay na may kasilyas sa ikalawang palapag na nakahiwalay sa mismong bahay. Modelo ng lumang munisipyo ng Angeles, Pampanga. Kuha ni Xiao Chua sa Museo ning Angeles.

At dito, napatunayan ng Consejo de Guerra na ang magkapatid na Bonifacio ay nagkasala at nagtaksil sa bayan.  Sila ay lihim na hinatulan kapwa ng kamatayan noong May 6.  Ipinasa kay Heneral Emilio Aguinaldo ang hatol kinabukasan at, in fairness, naglabas siya ng indukto.  Pinigil niya ang pagpapatupad ng utos at inutos ipatapon na lamang sa malayo o sa bundok ang magkapatid.

Diorama ukol sa paglilitis kay Andres Bonifacio sa Bahay Pinaglitisan sa Maragondon, Cavite.  Mula sa Sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Diorama ukol sa paglilitis kay Andres Bonifacio sa Bahay Pinaglitisan sa Maragondon, Cavite. Mula sa Sinupan ng Aklatang Xiao Chua.

Diorama ukol sa paglilitis kay Andres Bonifacio sa Ayala Museum.

Diorama ukol sa paglilitis kay Andres Bonifacio sa Ayala Museum.

Mariano Noriel.  Mula kay Isagani Medina.

Mariano Noriel. Mula kay Isagani Medina.

Pio del Pilar.  Mulay kay Isagani Medina.

Pio del Pilar. Mulay kay Isagani Medina.

Nang malaman ito ni Mariano Noriel at Pio del Pilar, lumapit sila kay Aguinaldo upang pakiusapan siyang ituloy ang pagpatay.  Ano ang gagawin ni Heneral Emilio Aguinaldo?  Abangan ang susunod na kabanata.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan, and that was Xiaotime.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 26 April 2013)

Heneral Emilio Aguinaldo y Famy.

Heneral Emilio Aguinaldo y Famy.

XIAO TIME, 25 April 2013: ANG PAG-ARESTO SA SUPREMO ANDRES BONIFACIO

Broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Pag-aresto sa sugatang si Andres Bonifacio, isinakay daw siya sa duyan.  Obra ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

Pag-aresto sa sugatang si Andres Bonifacio, isinakay daw siya sa duyan. Obra ni Egai Fernandez mula sa Supremo.

25 April 2013, Thursday:  http://www.youtube.com/watch?v=gtqtcrkABr8

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Mga huling araw ng Abril 1897, tumungo sa Indang, Cavite ang mga tagasunod ng Supremo Andres Bonifacio upang humingi ng pagkain.  Ngunit inudyok ni Severino de las Alas ang bayan na huwag kilalanin sina Bonifacio.  Matapos nito, kumalat ang balita na si Bonifacio raw ay upahan daw ng mga prayle sa paggawa ng kaguluhan at nag-utos sa kanyang mga tao na sunugin ang mga bahay, sambahan at kumbento ng Indang.  Sa isang pelikula, ipinakita si Bonifacio bilang isang salbaheng tao na nangingikil.  Ngunit, sa sulat mismo ni Bonifacio kay Emilio Jacinto kanyang sinabi, “Tungkol sa pag-iipon ng salapi ay naakala kong hindi kailangan ang tayo’y magpalimos kundi ang nararapat ang tayo’y …humingi o sumamsam sa kanino pa mang mayaman.”

Bahagi ng sulat ni Andres Bonifacio kay Emilio Jacinto, Limbon, Cavite, 24 April 1897.

Bahagi ng sulat ni Andres Bonifacio kay Emilio Jacinto, Limbon, Cavite, 24 April 1897.  Mula sa Studio 5 Designs.

Kailangang maintindihan na iba ang panahon ng himagsikan na tinatawagan ang bayan na magbigay sa mga rebolusyunaryo.  Ngunit iba pa rin ang kikil at iba ang hingi.  Anuman, nang isumbong ni de las Alas kay Heneral Emilio Aguinaldo ang mga usap-usapan na ito, inutusan niya si Koronel Agapito Bonzon alyas Koronel Yntong na pangunahan ang pag-aresto kay Bonifacio sa Limbon, Indang Cavite, 116 years ago sa Sabado, April 27, 1897.

Koronel Agapito "Yntong" Bonzon, mula kay Isagani Medina.

Koronel Agapito “Yntong” Bonzon, mula kay Isagani Medina.

Ikinubli nina Yntong ang intensyon at nang umabot sa kampo ng Supremo, magiliw silang sinalubong.  Pinakain pa at nag-heart to heart talk pa si Bonzon at Bonifacio.  Inalok pa si Bonifacio na maaari silang manirahan na magkasama sa Indang na sagana sa bigas.  Sabi ni Bonifacio, thank you na lang, at sinabing ano ang gagawin niya doon e hindi siya tinatrato ng mabuti, ayaw na daw niya silang makita.  Pabalik na kasi ng Maynila at Morong sina Bonifacio.  Bago matulog nagbigay ng mga yosi si Bonifacio sa mga tao ni Bonzon.

Mapa ng pataksil na paglusob ng mga tao ni Koronel Yntong sa kampo ng Supremo matapos silang pakainin at patuluyin sa gabi.  Mula kay Isagani Medina.

Mapa ng pataksil na paglusob ng mga tao ni Koronel Yntong sa kampo ng Supremo matapos silang pakainin at patuluyin sa gabi. Mula kay Isagani Medina.

Kinabukasan, binabaril na ng mga tao ni Bonzon ang mga tauhan ng Supremo, na sumagot din ng putok.  Nagulat ang Supremo at lumabas sa kanyang kubo, pumagitna sa nagbabarilan, pinigilan ang kanyang mga tao sa pagpapaputok.  Nang may sumigaw, “Humarap ang walang hiyang Supremo na nagtakas ng aming salapi!”  Kanyang sinabi, “Mga kapatid ako’y walang ginagawang kawalang-hiyaan. At walang sapaliping itinakas o itatakas man.”  Nang barilin ang tao sa kanyang likuran sinabi ni Bonifacio, “Mga kapatid, tingnan ninyo’t atin ding Kapatid sa Inang Bayan ang inyong napatay.”  Sugatan sa bala sa kanyang kaliwang balikat, nilusob at tinalunan siya ni Ignacio Paua, ang purong dugong Tsino sa Himagsikan at sinaksak sa lalamunan at leeg, sa bandang kanan.   Nahilo at sa salumpit nang sariling dugo.  Sasaksakin pa sana niya ang Supremo kung hindi napigilan.

Ignacio Paua, ang tanging purong suging Tsino sa Himagsikang Pilipino.  Tapat na tauhan ng pamahalaan ni Emilio Aguinaldo.

Ignacio Paua, ang tanging purong suging Tsino sa Himagsikang Pilipino. Tapat na tauhan ng pamahalaan ni Emilio Aguinaldo.

Patay sa pagkabaril ang kapatid niyang Ciriaco at ang sugatang si Bonifacio kasama ang isa pang kapatid na si Procopio ay dinakip.  Si Gregoria de Jesus, ang 22 taong gulang na maybahay ng Supremo ay ipinanhik sa isang bahay na walang tao ni Yntong at pinagtangkaang gahasain.

Andres Bonifacio.  Mula sa Kasaysayan:  The Story of the Filipino People.

Andres Bonifacio. Mula sa Kasaysayan: The Story of the Filipino People.

Procopio Bonifacio.  Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Procopio Bonifacio. Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Gregoria de Jesus.  Mula sa opisyal na bahay-dagitab ng Bahay Nakpil-Bautista.

Gregoria de Jesus. Mula sa opisyal na bahay-dagitab ng Bahay Nakpil-Bautista.

Ano ang magiging kapalaran ng Ama ng Himagsikan at sa kanyang pamilya?  Siya nag-adhika ng kapatiran ng bayan?  Abangan ang susunod na kabanata.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan, and that was Xiaotime.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 20 April 2013)

Ang pag-aresto sa Supremo.  Malamang hindi na siya nakatayo nang ganito sa panghihina.  Guhit ni Jason Joel O. Chua mula sa Dalawang Bayani ng Bansa ng Adarna Books.

Ang pag-aresto sa Supremo. Malamang hindi na siya nakatayo nang ganito sa panghihina. Guhit ni Jason Joel O. Chua mula sa Dalawang Bayani ng Bansa ng Adarna Books.

Nang bihagin si Aling Oryang nina Yntong.  Guhit ni Ronelito Escauriaga mula sa Hiyas ng Kalayaan ng Adarna Books.

Nang bihagin si Aling Oriang nina Yntong. Guhit ni Ronelito Escauriaga mula sa Hiyas ng Kalayaan ng Adarna Books.