IT'S XIAOTIME!

Naglilingkod sa Diyos at sa Bayan sa pagtuturo ng Kasaysayan

The XIAO TIME Philippine History Index

FB_IMG_1584337110690

Dahil sa pangangailangan ng maraming guro na magkaroon ng mga materyal para sa kanilang online classes sa panahon ng Corona Virus, aking sininulan ngayong umaga ang paglikha ng index ng mga Xiao Time videos na magkakasunod-sunod ayon sa pinag-aaralan sa kasaysayan ng Pilipinas o sa Rizal. Karamihan ng lahat ng 643 episodes na ginawa sa loob ng limang taon (2012-2017) ay narito at sa panonood nito magkakaroon ka na ng gagap ng pagkakasunod-sunod ng kasaysayan ng Pilipinas. Mas madali na din lamang mahahanap ang mga paksa dahil nakaayos na ito sa bawat tema o maaaring i-search sa isang listahan na ito.

Bagama’t isang work in progress, sa paggunita ngayon ng mahalagang ika-499 guning taong pagdating ni Magellan sa Pilipinas, 16 Marso 2020, aking inilalabas ang pinakaunang index ng Xiao Time videos ukol sa Kasaysayang ng Pilipinas. Nirebisa 29 Marso 2020. Antagal ko nang pangarap na magawa ito, sa wakas nasimulan ko rin.

Ano ang Xiao Time:
https://m.youtube.com/watch?v=3skRebu_rBI

Pagpupugay sa Xiao Time ni John Ray Ramos ng Proyekto: https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2070557653171157&substory_index=0&id=1550940948466166

Download list of links:  Xiao Time Philippine History Index version 2020-03-29

XIAO TIME: AKO AY PILIPINO episode index

Mga Nilalaman:

 

Ano ang Kasaysayan

Historiograpiya

Pagkakakilanlang Pilipino

 

PAMAYANAN

 

Sinaunang Bayan (pre-1565)

Islam sa Pilipinas (Ibang Paksa Ukol sa Islam nasa XXV)

 

BAYAN

 

Conquista (1865-1898)

Katolisismo sa Pilipinas (1821-1898)

Ika-19 na Siglo (1807-1872)

Propagandismo (1880-1896)

Rizal (1861-1896 at lampas pa)

Katipunan at Himagsikang 1896 (1892-1896)

Bonifacio:  Unang Pangulo

Via Crucis ni Andres Bonifacio (1896-1897)

Independencia! (1898)

Digmaang Pilipino-Amerikano (1899-1913)

Himagsikan sa Visayas at Mindanao (1898-1913)

 

BANSA

 

American Occupation (1898-1935)

Komonwelt (1935-1946)

World War 2 (1941-1945)

Ikatlong Republika (1946-1972)

Diktadurang Marcos (1965-1986)

Panahon ng People Power (1986 hanggang sa kasalukuyan)

 

Kasaysayang Pampook

Climate Reality

Xiao Time International

 

 

I. Ano ang Kasaysayan

Ano ang Kasaysayan:
https://m.youtube.com/watch?v=4oH8oTl_LHI

History Subject, boring nga ba?
https://m.youtube.com/watch?v=I-VT_-n7NHU

II. Historiyograpiya

Nakasulat at di-nakasulat na batis:
https://m.youtube.com/watch?v=8k-es-w7q-o

Primarya at Sekundaryang Batis:
https://m.youtube.com/watch?v=Cvmin4VK3m4&t=7s

Kritikang Panlabas at Kritikang Panloob:
https://m.youtube.com/watch?v=f2_IyVbGE2Q&t=53s

Wika at Kasaysayan:
https://m.youtube.com/watch?v=wkojigHIPjQ&t=97s

Pantayong Pananaw:
https://m.youtube.com/watch?v=RRa31CrD7Xg&t=93s

Zeus A. Salazar:
https://m.youtube.com/watch?v=OcVnZmqU5_s&t=4s

Pilipinolohiya, Prospero Covar:
https://m.youtube.com/watch?v=3UeMzK62SWo&t=21s

Sikolohiyang Pilipino, Virgilio Enriquez:
https://m.youtube.com/watch?v=NChtt02miVo

Ano ang Popular History:
https://m.youtube.com/watch?v=3il78vKAuD8

Ano ang Local History o Kasaysayang Pampook
https://m.youtube.com/watch?v=SF-PhXADH0M&t=6s
III. Pagkakakilanlang Pilipino

Sino Ang Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=pE56kAgmCCU
https://m.youtube.com/watch?v=x4NU2Wk3aPU

Ako ay Pilipino, Ako ay ASEAN:
https://m.youtube.com/watch?v=34T2Id_syeQ&t=12s

IV. Sinaunang Bayan (pre-1565)

Kodigo ni Kalantiyaw:
https://m.youtube.com/watch?v=uTSXeZSLVnA

Austronesian:
https://m.youtube.com/watch?v=gpEVoAL15ng&t=165s

Manunggul Jar:
https://m.youtube.com/watch?v=R2A7AD4C6NA
https://m.youtube.com/watch?v=KkzWed7pTpE

Paglilibing:
https://m.youtube.com/watch?v=reVYV5_cJS4&t=2s

Ginto ng ating mga ninuno:
https://m.youtube.com/watch?v=DiAcSNpLtWw&t=80s
https://m.youtube.com/watch?v=pYEnAS3UdUI

Bullol:
https://m.youtube.com/watch?v=JFVbRUbzffE

Babaylan:
https://m.youtube.com/watch?v=WeYot08uamo

Babaylan at mga Binukot:
https://m.youtube.com/watch?v=elK5GSzhMOE

Pinakamalaking exhibit ng kulturang Pilipino sa Pransya:
https://m.youtube.com/watch?v=nfDVSwAhepU

Uring Panlipunan sa Sinaunang Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=bkVS_MHVDuI

Bahay Kubo part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=ILLwfjKKWbk

Bahay Kubo part 2:
https://m.youtube.com/watch?v=G4kDjmJ52IQ&t=5s

Laguna Copperplate Inscription, Binatbat na Tanso ng Laguna:
https://m.youtube.com/watch?v=W0WINYP3Alk

V. Islam sa Pilipinas (Ibang Paksa Ukol sa Islam nasa XXV)

Bangsamoro:
https://m.youtube.com/watch?v=_ezDJtlAQM4

Sultan Kudarat:
https://m.youtube.com/watch?v=oO5wSqAH4MM

Bates Treaty:
https://m.youtube.com/watch?v=G4kv5EHHjx4

Datu Ali ng Buayan:
https://m.youtube.com/watch?v=2rLwzirZw2A

VI. Conquista (1865-1898)

Panahon ng Eksplorasyon at si Ferdinand Magellan:
https://m.youtube.com/watch?v=vIK9IISkncc&t=29s

Pagbinyag sa Cebu:
https://m.youtube.com/watch?v=NwO8vQppmus&t=27s

Labanan sa Mactan:
https://m.youtube.com/watch?v=RaYTcR_OpWE&t=57s

Miguel Lopez de Legazpi:
https://m.youtube.com/watch?v=YqLqM58BIjU

Ang Kasaysayan ng Cebu:
https://m.youtube.com/watch?v=lKZde8_9-zs&t=10s

Fort San Pedro:
https://m.youtube.com/watch?v=jyo_ALLLVfw

Bambalito:
https://m.youtube.com/watch?v=wfXl26Joiew
https://m.youtube.com/watch?v=VQF1clXu5bc&t=4s

Intramuros: Lungsod sa Loob ng mga Pader:
https://m.youtube.com/watch?v=-DUBKxeYIHs

Reduccion:
https://m.youtube.com/watch?v=OYkOqXSOwIE

Pagbabago sa Pueblo at Nayon:
https://m.youtube.com/watch?v=nIG5ScY2qI0&t=60s

Larawan ni San Cristobal sa Paeta:
https://m.youtube.com/watch?v=xhO232zzpr4

Patakarang Nagpahirap sa Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=x4w7fNilA14

Kalakalang Galyon:
https://m.youtube.com/watch?v=D13zsLJOaLE

Ang Pagpapahirap sa mga Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=PwaK1R1O-yA

Reaksyon sa Pananakop part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=nELU-HYLwhU

Reaksyon sa Pananakop part 2:
https://m.youtube.com/watch?v=dHgUZdU_15s

Aswang:
https://m.youtube.com/watch?v=RWX_oiJmNCM&t=7s

Dagohoy:
https://m.youtube.com/watch?v=WVZqaop1t7E

Diego Silang:
https://m.youtube.com/watch?v=fsiUaTyIkJ0

Gabriela Silang:
https://m.youtube.com/watch?v=0BPaXq_V0Dw

Tsinoy:
https://m.youtube.com/watch?v=NgFScCbhxoE

Kahulugan ng Sangley:
https://m.youtube.com/watch?v=7Cm9CL9TcXc

Binondo:
https://m.youtube.com/watch?v=8q5FJaCkwMA

Pananakop ng mga Ingles sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=rdXwZNkWegQ

Monumento ni Simon de Anda:
https://m.youtube.com/watch?v=MdYtj87v3Zs&t=1s

Asasinasyon kay Gobernador Heneral Bustamante:
https://m.youtube.com/watch?v=_KI-_ATtDkU&t=2s

Ibang Bersyon ng Pagpaslang Kay Bustamante:
https://m.youtube.com/watch?v=BSRbRo_CQ8E&t=7s

Uring Panlipunan sa Panahon ng mga Espanyol:
https://m.youtube.com/watch?v=nH3MTLhmB0o

Positibong Pamana ng Espanya sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=W_-MgOjI1n4&t=32s

Mapang Murillo Velarde:
https://m.youtube.com/watch?v=f4QXTFQKDuc

Paang Bundok o North Cemetery:
https://m.youtube.com/watch?v=21s_H1Zal_s

Paco Cemetery:
https://m.youtube.com/watch?v=sKoe35C8HZk

Kundiman, Sinaunang Love Song ng mga Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=LCua91vC5Aw&t=24s

Makasaysayang Mga Lindol:
https://m.youtube.com/watch?v=dM4BZs2NpCE&t=2s

VII. Katolisismo sa Pilipinas (1821-1898)

Ang Pinagmulan ng Santo Nino:
https://m.youtube.com/watch?v=4-LrewNUZwQ

Sto Nino de Cebu:
https://m.youtube.com/watch?v=4-LrewNUZwQ

Sinulog:
https://m.youtube.com/watch?v=gmqS4uT5STA

Sto. Nino de Pandacan:
https://m.youtube.com/watch?v=qISvpzZMd0g

Buling-Buling ng Pandacan, Ang Opisyal na Sayaw ng Maynila:
https://m.youtube.com/watch?v=j2j7ZMcAD6U

Birhen ng Carmen at Basilika ng San Sebastian:
https://m.youtube.com/watch?v=Mrh7-OYViFE

Birhen ng La Naval:
https://m.youtube.com/watch?v=6hiqb0vbaak&t=26s

Birhen ng Caysasay:
https://m.youtube.com/watch?v=gj53w1z7U_E&t=2s

Flores de Mayo at Santacruzan:
https://m.youtube.com/watch?v=nG326jLAkNk

Kahulugan ng Quiapo, Parokya ng San Juan Bautista at ang Plaza Miranda:
https://m.youtube.com/watch?v=BkeaztKsP6s

Kasaysayan ng Poong Hesus Nazareno:
https://m.youtube.com/watch?v=mYVrnWf0sus

Paano Nagsimula Ang Debosyon sa Poong Nazareno:
https://m.youtube.com/watch?v=ktGfcPemrz8

Ang Nagpapatuloy na Kuwento ng Itim na Nazareno:
https://m.youtube.com/watch?v=CAUBaisiYWo

Pananaw ng mga Deboto ng Itim na Nazareno:
https://m.youtube.com/watch?v=EY_Ym2F1gxc&t=6s

Diwang Katutubo sa Debosyon sa Poong Nazareno:
https://m.youtube.com/watch?v=SvFFBFn0aQE

Traslacion:
https://m.youtube.com/watch?v=lY8ry_cq6j8

Ang Command Center ng Basilika ng Quiapo, Nagmamatyag sa Traslacion ng Nazareno:
https://m.youtube.com/watch?v=kaZsI_5GBuM

Ang Pasko sa Kasaysayan:
https://m.youtube.com/watch?v=mBmQe-yPb0I

Bakit Kakaiba ang Pasko sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=VUpj7F_s3mE

Ang Pinakamahabang Pasko, Mga Dekorasyong Pamana ng mga Espanyol:
https://m.youtube.com/watch?v=y9WubSFIxUc

Ang Pinakamahabang Pasko, Ang Kahulugan ng Simbang Gabi at Misa de Gallo:
https://m.youtube.com/watch?v=LGkc695PYEU

Ang Kuwento ng Tradisyon ng Simbang Gabi:
https://m.youtube.com/watch?v=a7ILCMWaFXc

Ash Wednesday:
https://m.youtube.com/watch?v=_iakSy2ctvA&t=83s

Semana Santa part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=7UTHfn7Vb90&t=138s

Semana Santa part 2, Cuaresma:
https://m.youtube.com/watch?v=IViHfvfeILQ

Semana Santa part 3, Pagpepenitensya:
https://m.youtube.com/watch?v=WTwRuhulx7E

Pinagmulan ng Pagpepenitensya:
https://m.youtube.com/watch?v=WTwRuhulx7E&t=4s

Apung Mamacalulu, Popular na Debosyon sa Angeles, Pampanga:
https://m.youtube.com/watch?v=53qkne0Fy7Q&t=8s

St. Martin of Tours sa Taal:
https://m.youtube.com/watch?v=HTw53LUKVs4

San Lorenzo Ruiz:
https://m.youtube.com/watch?v=DjBXLBcetmc&t=76s

San Pedro Calungsod:
https://m.youtube.com/watch?v=dNgj6m4J8-4

Mother Ignacia del Espiritu Santo:
https://m.youtube.com/watch?v=LJGJQPNHF54

Blessed Justo Takayama Ukon:
https://m.youtube.com/watch?v=kW8tiXJYphQ

VIII. Ika-19 na Siglo (1807-1872)

Basi Revolt:
https://m.youtube.com/watch?v=l5mBSl7c9ec

Malacanan, Mansyon sa Tabi ng Ilog Pasig:
https://m.youtube.com/watch?v=p4k3qiH-cTM

Damian Domingo, Ama ng Modernong Painting sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=3i8muLe9vss&t=3s

Francisco Balagtas:
https://m.youtube.com/watch?v=tnYTZS2j7vQ&t=16s

Leona Florentino, Isang Natatanging Pilipina:.
https://m.youtube.com/watch?v=zaKecbgGIRM

Pasyon and Revolution:
https://m.youtube.com/watch?v=xZu7E45L6O0

Hermano Puli at Cofradia de San Jose:
https://m.youtube.com/watch?v=Yvw8wQlXzcg&t=92s

Ang Saysay ni Hermano Puli sa Kasalukuyang Panahon:
https://m.youtube.com/watch?v=Rr3X_6lHpZU

Si Hermano Puli at ang karapatang at ang karapatang manampalataya:
https://m.youtube.com/watch?v=f8fSwu9pljo&t=149s

Si Hermano Puli at Ka Felix Manalo at ang Kalayaan sa Pananampalataya
https://m.youtube.com/watch?v=Ps7rxf2XziQ

Don Domingo Roxas:
https://m.youtube.com/watch?v=E9Ie9u93rj0

Ateneo Way part 1, Ang Maraming Pagtatayo ng Ateneo de Manila:
https://m.youtube.com/watch?v=j9iVGy-SJDE

Ateneo Way part 2, Buhay Ateneo sa mga Larawan:
https://m.youtube.com/watch?v=JRspVSjQ8nU

Jose Felipe del Pan, Ama ng Philippine Studies:
https://m.youtube.com/watch?v=yq_rY6DCe64

Cavite Mutiny:
https://m.youtube.com/watch?v=CTt3X3tqj90&t=5s

Padre Mariano Gomes:
https://m.youtube.com/watch?v=29Yqds8cFuk

Padre Jose Burgos:
https://m.youtube.com/watch?v=NCIx_f72m_o&t=10s

Paggarote sa Gomburza:
https://m.youtube.com/watch?v=6PAtXRwo8Ds

IX. Propagandismo (1880-1896)
Ang Kilusang Propaganda at Graciano Lopez Jaena:
https://m.youtube.com/watch?v=cY10ILzSqI4&t=77s

Mariano Ponce:
https://m.youtube.com/watch?v=_sLdJ0GOZv0&t=142s

Pagkamatay ni del Pilar:
https://m.youtube.com/watch?v=DitN8W_gXto

Graciano Lopez Jaena:
https://m.youtube.com/watch?v=NkZDfCJjJbA

Juan Luna:
https://m.youtube.com/watch?v=oorxvypH2RQ&t=1s

Juan Luna at Paz Pardo de Tavera:
https://m.youtube.com/watch?v=7z3MTHPxwoQ

Parisian Life ni Juan Luna:
https://m.youtube.com/watch?v=RUDbg_QEy2M&t=17s
https://m.youtube.com/watch?v=7_8M4qYmPgU

Ang Nom de Guerre at Nom de Plume sa Ating Kasaysayan:
https://m.youtube.com/watch?v=U-O7jjVkF-w

Ariston Bautista Lin:
https://m.youtube.com/watch?v=CeblM8hsAMg

Roman Ongpin:
https://m.youtube.com/watch?v=YwkNoamidvU&t=11s

X. Rizal (1861-1896 at lampas pa)

Kabataan ni Rizal:
https://m.youtube.com/watch?v=ax58JI1OBoM

Teodora Alonso:
https://m.youtube.com/watch?v=uKHxATs7-kI

Paciano Rizal:
https://m.youtube.com/watch?v=5vTTPw3O0vk&t=1s

Sa Aking Mga Kabata:
https://m.youtube.com/watch?v=ROeY7TaYDmI

Leonor Rivera:
https://m.youtube.com/watch?v=t-G5wrkB49U

Panahon ng Pagbabago:
https://m.youtube.com/watch?v=qEmXrrP4LS8

Rizal bilang Visual Artist:
https://m.youtube.com/watch?v=6dORikWGRiM

Rizal bilang Iskultor:
https://m.youtube.com/watch?v=uhdHT7iz6pM

Rizal, Ama ng Pinoy Komiks (Pagong at Matsing) :
https://m.youtube.com/watch?v=MMXsoNWvZ6s

Tamad ba ang mga Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=V8-YkVJPoTY

Rizal bilang Psychic:
https://m.youtube.com/watch?v=GTQpYLFAl0I

Kahulugan ng Noli Me Tangere:
https://m.youtube.com/watch?v=aERAlL_3YzU

La Liga Filipina:
https://m.youtube.com/watch?v=L1wHGfrEEvE

Pagkakatapon ni Rizal sa Dapitan:
https://m.youtube.com/watch?v=McOWr6uLrcc

Josephine Bracken, asawa:
https://m.youtube.com/watch?v=PrgA24w0J54

Manifesto ni Rizal (Veneration without Understanding) :
https://m.youtube.com/watch?v=8FHGGOnUmFc

Pepe at Andres:
https://m.youtube.com/watch?v=_7RtC9A5px8

Kabayanihan ni Rizal:
https://m.youtube.com/watch?v=X1YG4ICvjPc

Retraction ni Rizal:
https://m.youtube.com/watch?v=mI0e8kQmfvg&t=2s

Diwang Katutubo na Nanatili sa mga Rizalista:
https://m.youtube.com/watch?v=at6uL5urim4

State Funeral para kay Rizal:
https://m.youtube.com/watch?v=iaqY5uah7hw&t=3s

Monumento ni Rizal
https://m.youtube.com/watch?v=TL-g7JPRIeU

Torre de Manila:
https://m.youtube.com/watch?v=FEv9DCAkf8I
https://m.youtube.com/watch?v=KhfKBMCJ_FY
https://m.youtube.com/watch?v=sHG9LjkqpC8

Knights of Rizal:
https://m.youtube.com/watch?v=xVW3NFJRetg
https://m.youtube.com/watch?v=J0ycN2QExxQ
https://m.youtube.com/watch?v=iw0Q8Er5wgQ&t=131s

Rizal Law:
https://m.youtube.com/watch?v=beuyam7C0Ak
https://m.youtube.com/watch?v=tFJTiYAsKMk

XI. Katipunan at Himagsikang 1896 (1892-1896)

Andres Bonifacio:
https://m.youtube.com/watch?v=-ZU465p2x0o

Ang Tunay na Suot ni Andres Bonifacio:
https://m.youtube.com/watch?v=8IwOTnOzRU8

Pio Valenzuela:
https://m.youtube.com/watch?v=Nios4f_36Ek
https://m.youtube.com/watch?v=GI3AiuIfX9I&t=4s

Emilio Jacinto:
https://m.youtube.com/watch?v=ZuGFCdIHph8

Bagong Monumento para kay Heneral Emilio Jacinto:
https://m.youtube.com/watch?v=mNzCTBoE674

Gregoria de Jesus:
https://m.youtube.com/watch?v=RpQEJVZQ96w

Tandang Sora:
https://m.youtube.com/watch?v=C-G__onpN74&t=52s

Tunay na Petsa ng Pagkakatatag ng Katipunan:
https://m.youtube.com/watch?v=JLGm87MJ-QI

Ang mga Bagong Tuklas na mga Dokumento ng Katipunan:
https://m.youtube.com/watch?v=1mghiPgpA70

Kartilya ng Katipunan:
https://m.youtube.com/watch?v=eFgiTJZd57I

Pag-ibig sa Katipunan:
https://m.youtube.com/watch?v=a51zLDW95Z4&t=119s

Araw ng mga Puso, Pag-ibig Ayon sa Ating Mga Bayani:
https://m.youtube.com/watch?v=pzDnrQNu3Ck&t=81s

Kahulugan ng Kalayaan ayon kay Jacinto
https://m.youtube.com/watch?v=ETaPC_TCVpc

Kalayaan, Dyaryo ng Katipunan:
https://m.youtube.com/watch?v=r8M3nHro2lo

Ang Pagkabunyag ng Katipunan:
https://m.youtube.com/watch?v=SRqcL0KsCr4

Ang Unang Sigaw sa Balintawak:
https://m.youtube.com/watch?v=fdP1ycFDTSU&t=9s

Krus na Ligas:
https://m.youtube.com/watch?v=G_cM7HV-gDE

Labanan sa Pinaglabanan (new data deems this inaccurate)
https://m.youtube.com/watch?v=COojxJV2Byw

Pinunong Militar part 1, Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila
https://m.youtube.com/watch?v=xtNxYsqnsWs

Pinunong Militar part 2, Ang Mga Real Bilang Istratehiya ni Bonifacio:
https://m.youtube.com/watch?v=eY5uU3pFyNE

Julio Nakpil at ang Unang Pambansang Awit:
https://m.youtube.com/watch?v=anWw66NeDOs&t=3s

XII. Bonifacio: Unang Pangulo

Part 1, Pagsisimula ng Pamahalaan:
https://m.youtube.com/watch?v=HdY9q27yz6M&t=82s

Part 2, Titulado Presidente, Pangulo ng Haring Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=-yUpBvqpLcs

Part 3, Ang Mataas na Sanggunian ng Hilagaan:
https://m.youtube.com/watch?v=NU7gMzvF7QE&t=1s

Part 4, Mga Dokumento ng Pamahalaan:
https://m.youtube.com/watch?v=jhvMtZPEgW8&t=3s

Part 5, Ang Haring Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=hcO0d4kAiZU

Part 6, Konstitusyunal na Pamahalaan:
https://m.youtube.com/watch?v=Xpf4oI_0HtE

Part 7, Mga Sagisag:
https://m.youtube.com/watch?v=hg_F6vJQW8w

Part 8, Hindi Pagsira Kay Aguinaldo:
https://m.youtube.com/watch?v=IsCad7Bb9s0

Part 9, Bakit pa? :
https://m.youtube.com/watch?v=vW35zf3MKUA

Part 10, Ang Mga Tumaya:
https://m.youtube.com/watch?v=bsx2_l4Pz9Q

XIII. Via Crucis ni Andres Bonifacio (1896-1897)

Labanan sa Binakayan:
https://m.youtube.com/watch?v=JScdpPxzLmY

Via Crucis part 1, Tejeros Convention:
https://m.youtube.com/watch?v=aLtzltzMHmY

Via Crucis part 2, Naic Military Agreement:
https://m.youtube.com/watch?v=CpmA4zD__bk

Via Crucis part 3, Pag-aresto Kay Bonifacio:
https://m.youtube.com/watch?v=floCLphbDk4

Via Crucis, part 4, Pagkakakulong Kay Bonifacio:
https://m.youtube.com/watch?v=h6ZYGwOGjhA

Via Crucis part 5, Pagpaslang Kay Bonifacio:
https://m.youtube.com/watch?v=zWt59B_V_ew

Republika ng Biak-na-Bato:
https://m.youtube.com/watch?v=EZs4-Z0WA9c

Francisco Makabulos
https://m.youtube.com/watch?v=HHuk8k9CdrQ

XIV. Independencia! (1898)

Emilio Aguinaldo:
https://m.youtube.com/watch?v=Y7rTdH7IggU&t=2s

Ang makasaysayang bahay ni Heneral Emilio Aguinaldo:
https://m.youtube.com/watch?v=UMbuwdHhaIk

Ang Kaibigang Kapre ni Heneral Emilio Aguinaldo:
https://m.youtube.com/watch?v=85vnd8dfPG8&t=58s

Kamatayan ni Heneral Emilio Aguinaldo:
https://www.youtube.com/watch?v=1m4hQXNhNKQ

Battle of Manila Bay at Mock Battle of Manila:
https://m.youtube.com/watch?v=CkLd9HWD228&t=13s

Felipe at Marcela Agoncillo:
https://m.youtube.com/watch?v=M4DlPlJPEc0

Araw ng Bandilang Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=iPXd3HO4V30&t=2s

Ang Kahulugan ng Bandilang Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=U_CAF82l0Ng&t=22s

Ang Tunay Na Kulay Asul ng Ating Watawat:
https://m.youtube.com/watch?v=L1nnZuAzEgs&t=8s

Nasaan Na Nga Ba Ang Ating Unang Watawat
https://m.youtube.com/watch?v=gospnASE8CQ&t=9s

Araw ng Kasarinlan, 1898
https://m.youtube.com/watch?v=7CzIdD4FDng&t=14s
https://m.youtube.com/watch?v=cMAfMj8DjGY&t=17s

Julian Felipe, Kompositor ng Pambansang Awit:
https://m.youtube.com/watch?v=ynyNkSIWnYg

Jose Palma, Bayaning Singer
https://m.youtube.com/watch?v=cP-yT6O8orI

Apolinario Mabini:
https://m.youtube.com/watch?v=-0kFy6AVMQI

Ang Tunay na Dekalogo ni Apolinario Mabini:
https://m.youtube.com/watch?v=kXNhR2tLcEw

Si Apolinario Mabini Bilang Primer Ministro:
https://m.youtube.com/watch?v=z8lLYNJ4bwo

Si Apolinario Mabini Bilang Sukatan ng mga Lingkod Bayan ng Pamahalaan:
https://m.youtube.com/watch?v=chDhw8MeH-0

Mabining Mandirigma, Napapanahong Steampunk Musical:
https://m.youtube.com/watch?v=rK5bq8Gnx08

Malolos Congress:
https://m.youtube.com/watch?v=K5Ti2J1HU9c

Treaty of Paris:
https://m.youtube.com/watch?v=8SRRsToc8gc&t=3s

Republika ng Malolos:
https://m.youtube.com/watch?v=ncw0CY8dqC0

Isidoro Torres
https://m.youtube.com/watch?v=TOu1hlwJBvc

Simon Ocampo Tecson:
https://m.youtube.com/watch?v=2fjiMO7uo9s&t=27s

Trinidad Tecson:
https://m.youtube.com/watch?v=fqEoedHfKfQ

Kasaysayan ng Red Cross:
https://m.youtube.com/watch?v=R0OgaCyHLZ8

Valenzuela sa Kasaysayan ng Red Cross:
https://m.youtube.com/watch?v=jaO-paeKOHc&t=126s

Dona Gliceria Marella Villavicencio, Ang Anghel ng Himagsikan:
https://m.youtube.com/watch?v=_kRrV1KGh5I&t=2s

XV. Digmaang Pilipino-Amerikano (1899-1913)

Unang Putok ng Digmaang Pilipino-Amerikano:
https://m.youtube.com/watch?v=xadeOJge73I

Henry Ware Lawton:
https://m.youtube.com/watch?v=6FPYbW2TW6M

Licerio Geronimo:
https://m.youtube.com/watch?v=vJgqURnhO78

Antonio Luna:
https://m.youtube.com/watch?v=IGjyhm2aNyo

#HugotHeneral Mula kay Antonio Luna part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=Y-s4yzHl1ZY

#HugotHeneral Mula kay Antonio Luna part 2:
https://m.youtube.com/watch?v=G9ouMeZrOS4

Ang Pataksil na Pagpaslang kay Heneral Antonio Luna:
https://m.youtube.com/watch?v=PhAITvIkmE0&t=6s

Heneral Luna, Isang Masterpiece na Hindi Dapat Palampasin:
https://m.youtube.com/watch?v=PfyK-5eh1pk

Dapat Bang Tanghaling Bayani si Antonio Luna:
https://m.youtube.com/watch?v=Qpmt95Kt2cg

Kongreso sa Tarlac:
https://m.youtube.com/watch?v=wK9lWmQHAys

Pagkakatatag ng Lalawigan ng Tarlac:
https://m.youtube.com/watch?v=DgvBYNVrTj0

Pagkakaibigang Pilipino at Espanyol sa Baler:
https://m.youtube.com/watch?v=mRZ6vk-VfL0&t=18s

Gregorio del Pilar at Labanan sa Tirad Pass:
https://m.youtube.com/watch?v=C4v8XNlzsCc&t=3s

Miguel Malvar:
https://m.youtube.com/watch?v=jO4nyJBxgPo&t=5s
https://m.youtube.com/watch?v=wCr4sahvE4c

Macario Sakay:
https://m.youtube.com/watch?v=__Nxmhc5Hpo

XVI. Himagsikan sa Visayas at Mindanao (1898-1913)

Ang Himagsikan sa Iloilo:
https://m.youtube.com/watch?v=–enqEA3UEc&t=8s

Patrocinio Gamboa:
https://m.youtube.com/watch?v=OHNWul7Kjcg&t=5s

Teresa Magbanua:
https://m.youtube.com/watch?v=N6pQAY_FAq4

Tagumpay sa Balangiga:
https://m.youtube.com/watch?v=1RVwARCgrbo

Pagtindig sa Alapaap, Battle of Bud Daho:
https://m.youtube.com/watch?v=d81bC_b83o0

XVII. American Occupation (1898-1935)

Ambag ni William Howard Taft sa Kasaysayan:
https://m.youtube.com/watch?v=PZEU_wH2Ydk

Thomasites:
https://m.youtube.com/watch?v=4wDwlsvj4Gs

Ang Mga Gusaling Gabaldon:
https://m.youtube.com/watch?v=XlC937lcB14

Kasaysayan ng Western Mindanao State University:
https://m.youtube.com/watch?v=TmlkhT3zCuQ

Kasaysayan ng Unibersidad ng Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=gEaaoEaIkk8

Kasaysayan ng Pamantasang De La Salle:
https://m.youtube.com/watch?v=bd-Z3dUu7h4&t=7s

Ano ang Protestantismo at Pagiging Born Again:
https://m.youtube.com/watch?v=5RuSPXtzQnE

Ang Paniniwala ng mga Kristiyano sa Biblia:
https://m.youtube.com/watch?v=GrQNE8Nb4gI

Binhi ng Protestantismo sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=qhzAsJdgGyY

Felix Manalo ng Iglesia ni Cristo:
https://m.youtube.com/watch?v=VyNSnnFt-Pk&t=102s

Pagkalat ng Iglesia ni Cristo sa Daigdig:
https://m.youtube.com/watch?v=GyQ0b1u7lwI&t=147s

Ang Diwang Pilipino na Nananatili sa Iglesia ni Cristo:
https://m.youtube.com/watch?v=3mct_RlfncM&t=29s

Isabelo de los Reyes:
https://m.youtube.com/watch?v=Usi69Xl6RZM

Iglesia Filipina Independiente:
https://m.youtube.com/watch?v=dmbkiB-zXjY

Seditious Plays:
https://m.youtube.com/watch?v=MvaJ_fkfheo

Kasaysayan ng Basketball sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=86UFenRBSiM

Ang Olympics at ang Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=Ylo6UQhW6Rs

World War 1 sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=mDirr6uTiAQ&t=30s

Sentenaryo ng Senado ng Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=XvNpvdwlYcE

Ang gusali ng Kongreso:
https://m.youtube.com/watch?v=5b_NVQl8vm8

Isla ng Culion part 1, The Island of No Return:
https://m.youtube.com/watch?v=UaVBMsvjaiA

IIsla ng Culion part 2, From Leper Colony to Island of Hope:
https://m.youtube.com/watch?v=xRpsSrdN_00

Sinaunang Beauty Pageants sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=NJtNc0xYNMo

Si Pura Villanueva Kalaw, ang Peministang Beauty Queen:
https://m.youtube.com/watch?v=t-NT3EDKnJg

Olivia Salamanca, Doktora ng Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=H9WVPo9_KBc

Tarhata Kiram, Astig na Prinseang Muslim:
https://m.youtube.com/watch?v=eMAJJi8O-ek

Juan de la Cruz, Kumakatawan sa mga Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=K-WzWJLJKLk

Ebolusyon ng Pulisya sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=WytVPHd49XU

Death Penalty sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=06gJuT1jGck

Hidwaang Quezon at Palma sa Usaping Academic Freedom:
https://m.youtube.com/watch?v=8-9XZQQ2LX4#searching

National Heroes Day:
https://m.youtube.com/watch?v=QnvQ-ZoZL-Q

August History Month:
https://m.youtube.com/watch?v=JyIB9y7RItc
https://m.youtube.com/watch?v=QYDQZdBf8nk

Julian Cruz Balmaseda, Bayani ng Pambansang Wika:
https://m.youtube.com/watch?v=XZNSiWYFIwc

Ladislao Bonus ng Pandacan, Ama ng Operetang Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=nTHQ9hIyAGg

Kundiman ng Magandang Diwata ni Bonifacio Abdon:
https://m.youtube.com/watch?v=qKfcl0HXfOU

Atang de la Rama ang Reyna ng Kundiman:
https://m.youtube.com/watch?v=tMwHNPd5RgM

Fabian de la Rosa, Maestro ng Sining Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=rLu-rzMaAyk

Guillermo Tolentino, Iskultor ng Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=JvodYP71Z0M

Angkan ng mga Iskultor: Anastacio, Florante at Frederic Caedo:
https://m.youtube.com/watch?v=iftRY-BlmCA

Fernando Amorsolo, Grand Old Man of Philippine Art:
https://m.youtube.com/watch?v=nC9hVHbGCSA

XVIII. Komonwelt (1935-1946)

Ang Makulay na Karera ni Manuel Luis Quezon:
https://m.youtube.com/watch?v=5_U_5tA93qM

Ang Makulay na Personalidad ni Manuel Luis Quezon:
https://m.youtube.com/watch?v=3x-Lb6nk18Y

Ang Inagurasyon ng Pangulong Manuel Luis Quezon:
https://m.youtube.com/watch?v=Oqcnmrie1tA&t=5s

Ang Mga Tradisyon ng mga Inagurasyon ng mga Pangulo ng Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=LdJf52AboE0

Ang Kasaysayan ng State of the Nation Address:
https://m.youtube.com/watch?v=gh8lr-XeGK4

Ang State of the Nation Address ay isang Piyesta:
https://m.youtube.com/watch?v=gK3j5ISHDT4

XIX. World War 2 (1941-1945)

Quezon’s List:
https://m.youtube.com/watch?v=a_FPWTt98qs&t=14s

Pagsisimula ng World War 2 sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=tdD5CEZWgQE

Ang Paglusob sa Pearl Harbor at sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=UAisFVomDxA

Pagbagsak ng Bataan, Simbolo ng Katapangan at Kabayanihan:
https://m.youtube.com/watch?v=mL6J1Y_Cb4k

Ang Malalim na Kahulugan ng Pagbagsak ng Corregidor:
https://m.youtube.com/watch?v=ch3P8OSO13A&t=1s

Jose Abad Santos:
https://m.youtube.com/watch?v=i2y2RHMewTY

Luis Taruc:
https://m.youtube.com/watch?v=GzTc3R2tRCo

Jose P. Laurel:
https://m.youtube.com/watch?v=uE-vz-f63R4

Ang mga Kabataan noong World War 2, UP Vanguard:
https://m.youtube.com/watch?v=2eOsPNuQ6tE

Ang Tagumpay ng mga Pilipino noong World War 2:
https://m.youtube.com/watch?v=vVGf6JuE8Sc

Agaw Armas sa Union College:
https://m.youtube.com/watch?v=MchPqGJeGts

Ambush at Pugadlawin:
https://m.youtube.com/watch?v=4wSqydYLZuE

The Raid of Muntinlupa:
https://m.youtube.com/watch?v=11M2UNb_T9w

Col. Emmanuel V. De Ocampo, Avenger of Nanking:
https://m.youtube.com/watch?v=KP8wLSTvPTE

Silver Guillermo, Ang Tagapagligtas ng Bacarra:
https://m.youtube.com/watch?v=sOntJ86EB0k

Ang Amerikanong si Charles Thomas Parsons Jr.; Pagtutulungang US-PH:
https://m.youtube.com/watch?v=ATci2gmBA_Q

Magdalena Leones, Ang Leona ng mga Espiyang Gerilyero:
https://m.youtube.com/watch?v=6LW8E5IphNc

Pagsunog sa mga Amerikano sa Plaza Cuartel:
https://m.youtube.com/watch?v=s2pSD-cjx_4

Koga Papers at mga Gerilya sa Cebu:
https://m.youtube.com/watch?v=vJFN5AXPkvk

General Douglas MacArthur:
https://m.youtube.com/watch?v=hnwZVPLoiAo

Leyte Landing:
https://m.youtube.com/watch?v=f78El4fhXlM&t=34s

Battle for the Liberation of Manila:
https://m.youtube.com/watch?v=0tBUahtTD7A&t=1s

Josefa Llanes Escoda:
https://m.youtube.com/watch?v=ASY-YxviZ6M

Sawsawang Pinoy. Maria Orosa:
https://m.youtube.com/watch?v=OPtdTiaKmEY

Ang Mga Bayaning Doktor noong Battle of Manila:
https://m.youtube.com/watch?v=KOKFbYW7XCs

Pagpapalaya ng Paranaque:
https://m.youtube.com/watch?v=2JxKHIhzExk

Masaker sa De La Salle College:
https://m.youtube.com/watch?v=G5zj8t4N3gI&t=1s

Ang Makasaysayang Labanan sa Bessang Pass at ang Pagsuko ni Yamashita:
https://m.youtube.com/watch?v=pZqsOKt9gH8

Mga Responsibilidad ng mga Hapones noong World War 2:
https://m.youtube.com/watch?v=e6AyoessMfY

Ang Love Story na Nagligtas sa Vigan:
https://m.youtube.com/watch?v=9JwlHEtbKAU

Manila 1945, Kung Papaano Tayo Binago ng Digmaan:
https://m.youtube.com/watch?v=KBfXp9_YF2I

XX. Ikatlong Republika (1946-1972)

Ang Araw ng Pagkakaibigang Pilipino-Amerikano:
https://m.youtube.com/watch?v=F_UPjJa-XKE&t=1s

Pagsasauli ng Kalayaan at ang Pamana Nito:
https://m.youtube.com/watch?v=MvaJ_fkfheo

Manuel Roxas:
https://m.youtube.com/watch?v=Hl-sWxHk7lw&t=2s

Jovita Fuentes, Ang Prima Diva ng Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=9PUMRdTkUjM

Carlos P. Romulo, Mr. United Nations:
https://m.youtube.com/watch?v=hP35WrmBgDI

Trahedya sa Buhay ni Elpidio Quirino:
https://m.youtube.com/watch?v=fFpxpxRtSmI

Elpidio Quirino Bilang Ama ng Foreign Service sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=wzJv9ntNMYk

Ang Pamana ni Elpidio Quirino Bilang Pangulo:
https://m.youtube.com/watch?v=ckfDSAx_iLg

Ang Pamanang Pangkasaysayan ni Quirino:
https://m.youtube.com/watch?v=wUwltjCV7pc

Ang Sinseridad ng Quirino sa Usaping Pangkapayapaan:
https://m.youtube.com/watch?v=6v2Qydtl54k

Quirino at Korean War Part 1, Nang Ipadala ang mga Kawal Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=L7PHm-nfqIE

Quirino at Korean War Part 2, Limot na Digmaan, Limot na mga Bayani:
https://m.youtube.com/watch?v=lxzfpi-fFVA

Quirino at Korean War Part 3, Pinadala ang Sariling Kadugo:
https://m.youtube.com/watch?v=6VbTtIeusbw

White Russians:
https://m.youtube.com/watch?v=IgbuxVeD4Dw

Si Quirino at ang Pagkakaisa ng Southeast Asia:
https://m.youtube.com/watch?v=MKH5QCEe6aQ

Guro to Pangulo Awards, Ang Halimbawa ni Elpidio Quirino:
https://m.youtube.com/watch?v=UADTOwTkVVw

Kontrobersiyang Ibinintang kay Quirino part 1, Ang Limang Libong Pisong Kama:
https://m.youtube.com/watch?v=gORXKKFULy0

Kontrobersiyang Ibinintang kay Quirino part 2, Ang Ginto ng Orinola:
https://m.youtube.com/watch?v=nx-MDKmOxgY&t=100s

Moises Padilla Case:
https://m.youtube.com/watch?v=jAqTvRYwOC8&t=32s

Ang Kampeon ng Karaniwang Tao, Ramon Magsaysay:
https://m.youtube.com/watch?v=Qoini3PYvaI

Ang Huling Araw ni Ramon Magsaysay:
https://m.youtube.com/watch?v=BQgqwR0jIeg

Magsaysay Award, Ang Nobel Peace Prize sa Asya:
https://m.youtube.com/watch?v=RiWZMnXnXZs

Filemon at Tomas Cloma at ang Pagkakatuklas ng Kalayaan Island Group:
https://m.youtube.com/watch?v=8Ijso4_Rf2w

Arsenio Lacson:
https://m.youtube.com/watch?v=JER6BERdImk

Ermin Garcia, Ang Mamamahag ay Isang Bayani:
https://m.youtube.com/watch?v=3lSQp9BlD4Q

Rufino Cardinal Santos, Ang Unang Pilipinong Cardinal:
https://m.youtube.com/watch?v=iYjA3C_5yWc

Cebu Celebration 1965:
https://m.youtube.com/watch?v=kGj9vLm0kIM

Carlos “Botong” Francisco, Tagapagkuwento ng Kasaysayan at Kulturang Pilipino
https://m.youtube.com/watch?v=2pwfJxykZlg

Leandro Locsin and Vicente Manansala, mga Gumawa ng UP Chapel
https://m.youtube.com/watch?v=gr4nr3bFYNc

Napoleon Velosa Abueva, The Power of Form Part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=VGVOVJWTItY

Napoleon Velosa Abueva, The Power of Form Part 2:
https://m.youtube.com/watch?v=my7kvlt-Ttc

Carmen Guerrero Nakpil at Gemma Cruz Araneta:
https://m.youtube.com/watch?v=SG0oRAosEW0&t=136s

Fernando Poe, Jr. :
https://m.youtube.com/watch?v=13oRBZq4aOw&t=8s

Dolphy:
https://m.youtube.com/watch?v=HcxhDsc2hEA

Canda Sisters, Mga Mang-aawit ng Isang Ginintuang Panahon:
https://m.youtube.com/watch?v=fbgAQoAiTH0

Teodoro Agoncillo, historyador:
https://m.youtube.com/watch?v=CpWS1CA3rJc

Horacio de la Costa, historyador:
https://m.youtube.com/watch?v=aF5wR4gqJTY

Renato at Letizia Constantino, Makabayang Mag-asawa:
https://m.youtube.com/watch?v=GM0dMVvybM8

Carlos Quirino, historyador:
https://m.youtube.com/watch?v=gHPhoenqiHM&t=1s

Frank Lynch, SJ,:
https://m.youtube.com/watch?v=084UcMocaaA

XXI. Diktadurang Marcos (1965-1986)

Ang Lihim na Kuwento ni Imelda Marcos:
https://m.youtube.com/watch?v=1Ms0hSVGf7k

Evita Peron at Imelda Marcos:
https://m.youtube.com/watch?v=b3JrztkKBuw

Beatles in Manila:
https://m.youtube.com/watch?v=hz8tDJfT6ZE

Lapiang Malaya:
https://m.youtube.com/watch?v=K2j1H6A2sik

Ang chill-chill na Pagtatatag ng ASEAN:
https://m.youtube.com/watch?v=Sh-H7z02zQA&t=77s

Sabah Claim, Jabidah Massacre:
https://m.youtube.com/watch?v=EfHMMVgDrso

Mga Pananaw Ukol sa Sabah Claim:
https://m.youtube.com/watch?v=s7TSvJeE-r8

1968 Casiguran Earthquake, Ruby Tower:
https://m.youtube.com/watch?v=mr3WGe7BefI&t=99s

Tangkang Pagpatay kay Pope Paul VI sa Pilipinas, 1970:
https://m.youtube.com/watch?v=zE53MYssxVo

Ang Pagpatay kay Floro Singson Crisologo:
https://m.youtube.com/watch?v=5-V_wdDJkO8

First Quarter Storm, Battle at Congress:
https://m.youtube.com/watch?v=lDg7ywxHlvQ&t=2s

First Quarter Storm, Battle of Mendiola:
https://m.youtube.com/watch?v=GXatwgaeX3Q

Diliman Commune:
https://m.youtube.com/watch?v=Ypwqym_zg-Q

Pagbaril kay Lim Seng:
https://m.youtube.com/watch?v=owqpQMW40Jk

Thrilla in Manila, Ali vs. Frazier:
https://m.youtube.com/watch?v=QRm-GJEIm4Q

Whistleblower sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=xNaMkVYqGn0

Pagdalaw ni John Paul II sa Pilipinas, 1981 part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=3GZEbpOCosI

Pagdalaw ni John Paul II sa Pilipinas, 1981 part 2:
https://m.youtube.com/watch?v=kCVayW8g_3o

Isang Dakot, Puting Pader noong Martial Law (Erratum: Composer not Louie Ocampo but Vehnee Saturno) :
https://m.youtube.com/watch?v=ZoqsDwvzYT0

Pagguho ng Manila Film Center:
https://m.youtube.com/watch?v=JkITPw4SYxw

Martial Law, Ariel Ureta at Voltes V:
https://m.youtube.com/watch?v=th5J4lwORHI

Interim Batasang Pambansa Election at Noise Barrage:.
https://m.youtube.com/watch?v=BWZPnSPRwaQ

Prime Minister Cesar Enrique Aguinaldo Virata:
https://m.youtube.com/watch?v=9Tfi5sydA_g

Nakakatawa at Malikhaing Protesta noong Martial Law:
https://m.youtube.com/watch?v=d7vImMIPYyg

Pakikibaka sa Kalayaan sa Kasagsagan ng Martial Law:
https://m.youtube.com/watch?v=h7Qmm8E_RtQ&t=90s

Kabayanihan Noong Martial Law:
https://m.youtube.com/watch?v=tVQk2QRs5OM

Paggunita sa mga Biktima ng Martial Law:
https://m.youtube.com/watch?v=DNjSvbx1zfY

Kuwento ng Isang Natortyur, Meynardo Espeleta:
https://m.youtube.com/watch?v=CLNjnfdUPi8

Ronald Jan Quimpo, Bayaning Nawawala:
https://m.youtube.com/watch?v=0OLLQMFyq8c

William Vincent “Billy” Begg, Bayaning Atenista at Likasyan:
https://m.youtube.com/watch?v=iLbBKePDkY4

Senador Jose “Pepe” W. Diokno:
https://m.youtube.com/watch?v=kNhxzOEgINQ

Senador Lorenzo Tanada:
https://m.youtube.com/watch?v=hdS-8C7oFyY

Senador Jovito Salonga:
https://m.youtube.com/watch?v=bqiyoOc0KBw

Senador Gerard “Gerry” Roxas:
https://m.youtube.com/watch?v=9NuOApaibnY

Aquilino “Nene” Pimentel:
https://m.youtube.com/watch?v=K85L7mTHgss

Mayor Cesar Cortez Climaco:
https://m.youtube.com/watch?v=4YxTr7vnO6s

Jaime Lachica Sin, Pilipinong Kardinal:
https://m.youtube.com/watch?v=-sEfAT15ivg

Jaime Cardinal Sin at ang Laban Niya sa Panahon ni Marcos:
https://m.youtube.com/watch?v=P7suVlXz2Tg

Paggunita sa Buhay at Kabayanihan ni Ninoy Aquino:
https://m.youtube.com/watch?v=pH1hV_OPLT0&t=50s

Face the Nation Interview kay Ninoy Aquino:
https://m.youtube.com/watch?v=xzp3Itk9BkM

Ang Pagbabalik-Bayan ni Ninoy:
https://m.youtube.com/watch?v=2IyeZRK9sgA&t=7s

Nang Dahil sa Administrasyong Marcos, Isang Pagbabalanse:
https://m.youtube.com/watch?v=UyvnLQ3sNTU

XXII. Panahon ng People Power (1986 hanggang sa kasalukuyan)

1986 Snap Elections:
https://m.youtube.com/watch?v=25knyX0JjRQ

People Power, Isang Malaking Jigsaw Puzzle:
https://m.youtube.com/watch?v=0sGAZaUrefE

Elemento ng ating Kultura noong EDSA People Power Revolution:
https://m.youtube.com/watch?v=kxg2dRl5z-I

Tagumpay ng People Power, Bertdey ni Guido:
https://m.youtube.com/watch?v=OGYoCCmiKis

Mga Muslim noong People Power:.
https://m.youtube.com/watch?v=Aiqqaxg2wvI

Gaano Ba Karaming Tao Noong EDSA:
https://m.youtube.com/watch?v=5aOqndhWfpY

Pamana ng People Power, Pagsilang ng Internet sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=nuSBTz5AMfY

Ang Makulay na Buhay ni Dating Pangulong Cory Aquino:
https://m.youtube.com/watch?v=YzTv_DPjVCg

Mga Paboritong Tula at Awitin ni Dating Pangulong Cory Aquino:
https://m.youtube.com/watch?v=AIr0SswfY_0

Mga Pamana ni Pangulong Cory Aquino:
https://m.youtube.com/watch?v=LthaRBUv7qs

Nang Pumanaw si Tita Cory:
https://m.youtube.com/watch?v=psBQUQmE6Ao

Nang Malibing si Tita Cory:
https://m.youtube.com/watch?v=J-UIC6jUl8k

Mendiola:
https://m.youtube.com/watch?v=bpE8vQZk-_U&t=29s

Jalme Ferrer, Huwarang Lingkod-Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=vjb-oJnqcm8

Jalme Ferrer, Once A Hunter, Always A Hunter:
https://m.youtube.com/watch?v=t1XtDNFytWE

Lean Alejandro:
https://m.youtube.com/watch?v=YqDei3qAzSo

Jaime V. Ongpin
https://m.youtube.com/watch?v=5eADM_jMwJM

Ang Paglubog ng MV Dona Paz:
https://m.youtube.com/watch?v=bxCjpeSwPW0

Mga Kudeta Laban kay Pangulong Cory Aquino:
https://m.youtube.com/watch?v=k3rJ78s3E14

Ang Killer Quake sa Luzon:
https://m.youtube.com/watch?v=y0GwT2S8PL4

1990 Luzon Killer Quake, Our Common Fault:.
https://m.youtube.com/watch?v=jQwYiLFq3Hs&t=12s

Ang Pagsabog ng Bulkang Pinatubo:
https://m.youtube.com/watch?v=TP44iUD8AQI

Gerardo “Dinggoy” A. Roxas, Jr., Ang Kabataan sa Paglilingkod-Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=x1YYFGfXsbg

Ang Apat na Pangarap ni Jose Almonte, Nakilahok sa EDSA:
https://m.youtube.com/watch?v=ckPs2W2l9_o

Doctor to the Barrios Juan Flavier:
https://m.youtube.com/watch?v=_iutcaBpRY8

Leticia Ramos Shanani, Pangunahing Nagsulong ng Karapatang Pambabae sa mga Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=nEEMhlrgQU0

Ang Muling Pagdalaw ni John Paul II sa Pilipinas, 1995:
https://m.youtube.com/watch?v=VLcOKUI-ihM

Papal Visit Songs, Tell The World of His Love at We Are All God’s Children:
https://m.youtube.com/watch?v=2UbYqSDLgN8

Tangkang Pagpatay kay Pope John Paul II sa Pilipinas, 1995:
https://m.youtube.com/watch?v=zE53MYssxVo

Pinakamaraming Tao na Nagtipon sa Kasaysayan:
https://m.youtube.com/watch?v=IE9sAehDbXI

Pasyon ni Flor Contemplacion at mga Bagong Bayaning OFW:
https://m.youtube.com/watch?v=_tW0KkdUo04

Miriam Quiambao, Ang Pagbabalik-Bayan ng Isang Prinsesa:
https://m.youtube.com/watch?v=IYAVS8sPtDo

Eraptions, Mga jokes na tumulong sa pagluklok sa isang pangulo
https://www.youtube.com/watch?v=2WoUv2dfhHI

EDSA Dos: Kung Bakit Kinuwestiyon ang Panguluhan ni Gloria Arroyo:
https://m.youtube.com/watch?v=qdM6Ae9y280

Imahe ng Isang Bayani, Si Manny Pacquiao sa Kulturang Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=5KZf0Xkr980

National Historical Commission of the Philippines:
https://m.youtube.com/watch?v=xnKDlDIFANA

Impeachment ni Chief Justice Renato C. Corona:
https://m.youtube.com/watch?v=dnK1ygIFJy0

Panatag Shoal, West Philippine Sea:
https://m.youtube.com/watch?v=yyGKT4XLn1E&t=33s

Pinakamapaminsalang mga Bagyo sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=ahgaGYq_ItE

Storm Surges sa Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=D9L2a5So0vQ

Project NOAH, Kaalaman ang bagong arkong magliligtas sa bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=a0eaSm6YAJ8

Kuwento ng mga namayapang historyador na sina Regino Paular at John N. Schumacher, S.J.
https://m.youtube.com/watch?v=NNvykkL6p-s

Kontribusyon ni Nora Aunor sa Kasaysayan ng Pelikula:
https://m.youtube.com/watch?v=shhh5o_znBQ&t=4s

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 1, Ang Pagdating:
https://m.youtube.com/watch?v=nG-dZW1HSQg

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 2, Ang Mensahe ng Papa sa Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=8m-Qmswrtxs

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 3, Ang Mensahe ng Papa sa Pamilya:
https://m.youtube.com/watch?v=asi4e7dW4iY

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 4, Ang Mensahe ng Papa sa mga Nagdadalamhati:
https://m.youtube.com/watch?v=BnjF1OmCQZM

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 5, Ang Mensahe Natin sa Papa:
https://m.youtube.com/watch?v=OvT4Nr-dBMs

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 6, Ang Mensahe ng Papa sa Kabataan:
https://m.youtube.com/watch?v=1PC0srhQlhI

Pope Francis sa Pilipinas, 2015 part 7, Ang Mensahe ng Pagbisita sa Pilipino:
https://m.youtube.com/watch?v=lMGKrsx1YyQ

Ang Pilipinas sa Kasaysayan ng Miss Universe:
https://m.youtube.com/watch?v=CeGDfxQyzqM

Benedict Anderson at ang mga Nasyon Bilang Imagined Communities:
https://m.youtube.com/watch?v=opKEqdNnOl4

Ang Kamangha-manghang si Miriam Santiago:
https://m.youtube.com/watch?v=dgDQ1wwquLI

Manlililok ng Baguio, Ernesto Dul-Ang:
https://m.youtube.com/watch?v=DZ6yhWq-S6c

Whang-Od, Mambabatok o Tattoo Artist ng Kalinga:
https://m.youtube.com/watch?v=8pEuDN0W3gM

Ang mga Kabataan at ang Pamanang Pangkasaysayan, 1st National Youth Forum on Heritage.
https://m.youtube.com/watch?v=-MOa7Asm6M4

Project Saysay, Ang Mga Aral Mula sa Ating Mga Bayani:
https://m.youtube.com/watch?v=swj9ozZTSoE

Project Saysay, Dinadala sa mga Silid-Aralan ang Aral ng Ating mga Bayani:
https://m.youtube.com/watch?v=wbpbCr0HWDA

Ang Aking Bayani, Ching Chua:
https://m.youtube.com/watch?v=XU_lCJV7784&t=8s

XXIII. Kasaysayang Pampook

Kasaysayan ng Vigan:
https://m.youtube.com/watch?v=o4RaN-HVGKs

Kasaysayan ng Cagayan de Oro part 1, Sinaunang Bayan:
https://m.youtube.com/watch?v=BAY1deSfnzk

Kasaysayan ng Cagayan de Oro part 2, Si Padre Capitan at ang mga Espanyol:
https://m.youtube.com/watch?v=1dTeq0_v_Ko

Kasaysayan ng Cagayan de Oro part 3, Bahagi ng Pambansang Himagsikan:
https://m.youtube.com/watch?v=ztoRXBueUG0

Kasaysayan ng Quezon City part 1, Bilang Bahagi ng Kuwento ng Kalayaan:
https://m.youtube.com/watch?v=uiI1YHcBXOc

Kasaysayan ng Quezon City part 2, Ang Pagtatag ng Lungsod:
https://m.youtube.com/watch?v=mG_Ha-MmR7c

Kasaysayan ng Quezon City part 3, Ang Dating Kabisera ng Pilipinas:
https://m.youtube.com/watch?v=FfWEt082vpY

Kasaysayan ng Panagbenga, Baguio at Kennon:
https://m.youtube.com/watch?v=3R3c9SLkmMo

Lakbay Aral, Tarlac World History Tour:
https://m.youtube.com/watch?v=HJHsR55TSDo&t=1s

Monasterio de Tarlac:
https://m.youtube.com/watch?v=5y8sqgkePpI

Bacolod City at Masskara:
https://m.youtube.com/watch?v=hQ-tjgGf9uI

Hacienda Churches ng Negros Occidental:
https://m.youtube.com/watch?v=bGzgkIePqXU

XXIV. Climate Reality

Part 1, Ang dahilan ng Global Warming ayon kay Al Gore:
https://m.youtube.com/watch?v=qZy-lqFNUjM

Part 2, Ang pagtaas ng klima dulot ng Global Warming:
https://m.youtube.com/watch?v=aZ9kRiUZQh0

Part 3, Ang epekto ng Global Warming sa paglubha ng mga bagyo:
https://m.youtube.com/watch?v=H1WOo0B0HfQ&t=6s

Part 4, Ang epekto ng Global Warming sa paglubha ng mga baha:
https://m.youtube.com/watch?v=eUqjjLc6YF8

Part 5, Ang epekto ng Global Warming sa pandaigdigang tagtuyot:
https://m.youtube.com/watch?v=HJz5AAbQy_Q

Part 6, Ang epekto ng global warming sa mga species at sa mga poles:
https://m.youtube.com/watch?v=oQCh_jUuIS0

Part 7, Paggamit ng Wind Energy bilang isang solusyon:
https://m.youtube.com/watch?v=N6t6bdkLr10

Part 8, Paggamit ng Solar Energy bilang isang solusyon:
https://m.youtube.com/watch?v=7D1OKlbvRUQ

Part 9, Ang pagtindig ng mga Pilipino para sa kalikasan:
https://m.youtube.com/watch?v=RBPe5n0QbY4

XXV. Xiao Time International

Kasaysayan ng Kapanganakan ni Hesukristo:
https://m.youtube.com/watch?v=lVl34hy0new

Kasaysayan ng Pasko, Pagsilang ni Hesukristo:
https://m.youtube.com/watch?v=Oq2aglzswNI

Ang Kasaysayan ng Christmas Tree:
https://m.youtube.com/watch?v=KeMublzzvlY

Ang Huling Pasyon ni Hesukristo:
https://m.youtube.com/watch?v=QOq7Ftj0-CQ

Ang Propeta Muhammad:
https://m.youtube.com/watch?v=ui-Q4Y-ZYYo

Eid’l Adha:
https://m.youtube.com/watch?v=gdrDtqa9K3M
https://m.youtube.com/watch?v=ZDzg17Km8Qc&t=46s
https://m.youtube.com/watch?v=0Fbipnjf_ow

Eid’l Fitr:
https://m.youtube.com/watch?v=0Q8FEkrRDPc

Ang Banal na Buwan ng Ramadan:
https://m.youtube.com/watch?v=EYEaj73ri3k&t=36s

Rebolusyong Pranses, Fall of the Bastille:
https://m.youtube.com/watch?v=RswpIjJxfT4

Ano nga ba Ang Komunismo:
https://m.youtube.com/watch?v=rpaXVXgsZIY

Pagsisimula ng Araw ng Paggawa o Labor Day:
https://m.youtube.com/watch?v=YJGbe5zrcoU

Ang Pambansang Awit ng Rusya, Sochi Olympics:
https://m.youtube.com/watch?v=NIFXoYx4PhI

Holocaust:
https://m.youtube.com/watch?v=UyiRQ6YRo48

Goebbels, Maestro ng Propaganda:
https://m.youtube.com/watch?v=-2-YJjNlFUI

Ang Usaping Taiwan at One China:
https://m.youtube.com/watch?v=pDmeZjVMh74

Fidel Castro:
https://m.youtube.com/watch?v=Hk_hiPJVv9Y

John F. Kennedy:
https://m.youtube.com/watch?v=70vxV9q88IA

Pagbisita ng Beatles sa Amerika:
https://m.youtube.com/watch?v=TuxCHJLc9lA

Father Patrick Peyton:
https://m.youtube.com/watch?v=y69dejB96Js

Trivia Tungkol sa mga Santong Papa:
https://m.youtube.com/watch?v=MU9jRIkWczI

Koronasyon ng mga Santo Papa:
https://m.youtube.com/watch?v=-4vCepmqFFE

Fisherman’s Ring:
https://m.youtube.com/watch?v=-lxFJDbFC5I&t=114s

John XXIII:
https://m.youtube.com/watch?v=ghVOi8j3C3E

John Paul II at ang Holocaust:
https://m.youtube.com/watch?v=f6zkgHjW8OI

St. John Paul II at ang mga Mangaggawa:
https://m.youtube.com/watch?v=lGDO96t_h3A

Benedict XVI:
https://m.youtube.com/watch?v=A1u2kymBOvo

Pope Francis, 2013 Time Person of the Year:
https://m.youtube.com/watch?v=FYIqUa4zzoQ

Ang Pagkamatay ni John Lennon:
https://m.youtube.com/watch?v=gdI1ptZVu6I

Tiananmen Square Massacre:
https://m.youtube.com/watch?v=7H3G1LEJQPQ

Ang Pagbagsak ng Berlin Wall:
https://m.youtube.com/watch?v=7_kDTAZemU4

Diana, Princess of Wales:
https://m.youtube.com/watch?v=7LeIkn6ejSs

Mother Teresa:
https://m.youtube.com/watch?v=6OopAfmEQmU

9-11 Terror Attack:
https://m.youtube.com/watch?v=n7pf3WjKPD
https://m.youtube.com/watch?v=ztxdijqsgH8

Barack Obama:
https://m.youtube.com/watch?v=_EymgI7Edr0

Nelson Mandela:
https://m.youtube.com/watch?v=zvhwvCjBonQ

Haring Bhumibol Adulyadej ng Thailand part 1:
https://m.youtube.com/watch?v=21iTUBh33yg

Haring Bhumibol Adulyadej ng Thailand part 2;
https://m.youtube.com/watch?v=r3hnPnrgzcQ

Haring Bhumibol Adulyadej ng Thailand part 3:
https://m.youtube.com/watch?v=SZ5JZvayCws

Ang Pag-unlad ng Pagdiriwang ng Birthday sa Daigdig:
https://m.youtube.com/watch?v=jUraIhdD3W8

Ang Kasaysayan ng mga Tradisyon sa Kasalan:
https://m.youtube.com/watch?v=bnsjF3RF-LA

 

Ulong pugot na may karatula at 10 pang mga aral sa pagtuturo ng pelikulang ‘Hermano Puli’

 

20180723_084035

Si Xiao Chua bilang panauhing pandangal at tagapagsalita sa panlalawigang pagdiriwang sa ika-203 taong guning kaarawan ni Hermano Puli sa Plaza Rizal sa kanyang bayang sinilangan ngayong 23 July 2018 sa Lucban, Quezon (dating Tayabas). Kuha ni Jiggy Nacorda ng Provincial Tourism Office ng Quezon.

By Xiao Chua

First published by InterAksyon.com on September 28, 2016 · 9:20 am, republished in this blog for the 203rd birth anniversary of Apolinario de la Cruz.

The film is a very human story, of struggling to fight for what is right when it is so tempting to choose what is wrong. It is a teaching aid about our struggle for freedom and human rights. It is also a love story.

1

Apolinario de la Cruz (Aljur Abrenica) moments before his execution by firing squad in ‘Ang Hapis at Himagsik ni Hermano Puli’.

Hati ang mga kritiko ukol sa pelikulang “Ang Hapis at Himagsik ni Hermano Puli” (idinirihe ni Gil Portes, at kinatatampukan nina Aljur Abrenica at Louise delos Reyes). Ngunit ang nakagugulat ay ang pagtanggap ng mga nasa akademya dito.

Ayon sa isang iginagalang na historyador mula sa UP, Dr. Milagros Guerrero, “Napakaganda sapagkat ipinapakita sa atin ang isang bahagi ng kasaysayan na hindi dapat malimutan.”

Ayon sa kilalang sosyologong mula sa UP na si Randy David sa Philippine Daily Inquirer, “The movie is very much worth watching because it is another reminder that our people’s march to nationhood was not unilinear and did not happen overnight.”

Ayon naman sa antropologong mula sa Ateneo de Davao na si Brother Karl M. Gaspar, CSsR, “Is it a good film worth patronizing? … Certainly… The film provides the needed visual images to Ileto’s book (Pasyon and Revolution) and helped to make us understand the roots of the Katipunan and how the Catholic faith of the early 1800s helped to give rise to a liberation-oriented consciousness of landless peasants.”

Ayon sa guro ng Kasaysayan sa Far Eastern University Diliman na si John Ray Ramos sa Philippine Graphic, “Hermano Puli can be used as a spring board in teaching heroism to the youth… it is a timely historical love story in a society that discourages love and compassion to our kapwa.”

Samakatuwid, ang pelikulang ito ay isang mahusay na teaching aid ukol sa pagbibigay aral ukol sa kasaysayan. Sa aking palagay bilang historyador at guro, ito ang 11 bagay na maaaring ituro sa mga estudyante matapos ipapanood ang pelikula.

11 Siya si Apolinario de la Cruz, a.k.a. Hermano Puli.

Larawan ni Apolinario de la Cruz bilang donado o lay brother ng Hospitaller St. John of God sa Ospital ng San Juan de Dios

  1. Kung sino nga ba si Hermano Puli at bakit Hermano.

Ang kaunti na nga ng nakasulat ukol sa Hermano, pinagtatalunan pa ng mga historyador ang iilang nalalaman natin ukol sa kanya. Halimbawa, hindi masigurado kung 1814 nga ba o 1815 siya isinilang. At dahil siya ay isinilang sa panahon ng kapistahan ni San Apolinario ay ipinangalan nga siya sa nasabing santo. Kaya naman “Puli” ang naging palayaw niya (Kung ano ang bigkas siya ang baybay—hindi siya tinatawag sa Tayabas na Pule).

Siya ang nagtatag at naging Hermano Mayor ng Cofradia de San Jose. Liban dito, hermano rin siya o donado sa Ospital de San Juan de Dios. Sinasabing ayaw siyang tanggapin ng mga orden bilang pari dahil sa kanyang pagiging indio bagama’t kung tunay ito, puwede naman siyang maging paring sekular kung talagang nanaisin niya.

Hermano ang tawag sa kanya sapagkat ito ay katumbas sa Kastila ng Brother, mas mababa kaysa pari subalit mas mataas kaysa sa isang ordinaryong mananampalataya o isang layko. Kunbaga, bahagi ng second order sa simbahan, tulad ng mga Christian Brothers ng De La Salle halimbawa, o ng mga sister na mga madre.

Ngunit ang katawagang Hermano ay isinasalin din bilang kapatid, kaya naman ang ilang mga mason ang tawag din nila sa isa’t isa ay hermano.

Karismatiko ang Hermano, at bagama’t nais niyang manatiling puro para sa gawain ng Diyos, ay may mga usap-usapan na siya raw ay nagkaroon ng mga babae at napangasawa ang isang nagngangalang Juana Laqueo.

Hermana Lina tests Hermano Puli's vow of chastity.

Hermana Lina tests Hermano Puli’s vow of chastity.

Sa pelikula, ang karakter ng labanderang si Hermana Catalina de San Jose ang siyang magsasagawa ng mga #GalawangHermana (salamat, John Ray). Ngunit kung ano ang kahihinatnan nito, kailangang panoorin sa pelikula.

Upang paghandaan ang pagganap, pinuntahan ni Aljur ang mga lugar sa Tayabas na naging bahagi ng buhay ni Puli. Bagama’t may naunang prodyuser na nais sana siyang tanggalin sa pagiging Puli, ipinaglaban niyang siya pa rin ang gumanap. Sabi niya sa akin, bagama’t nahirapan siyang hanapin kung papaanong atake ang gagawin niya sa pagganap bilang Puli, isang salita ang bigla niyang naisip—“compassion.” Mula dito, dumaloy na ang lahat sa kanyang pagganap.

Kung hindi man sa kababaihan nagamit ang kanyang karisma, nagamit niya ito sa kanyang pagtuturo, lumaganap ang samahan at sa kabila ng mapayapang pakikipamuhay ng mga cofrades sa isa’t isa, nilusob sila ng mga Espanyol na naging sanhi sa pagbaril at pagpatay kay Hermano Puli sa gulang lamang na 26 o 27.

  1. Pagpapatuloy ng babaylanismo si Puli.

Hindi totoong ang pananampalataya sa Diyos ay binigay sa atin ng mga Espanyol. Ang Katolisismo at ang Krus, oo. Pero noon pa man, sumasamba na sa Bathala ang ating mga ninuno. Naniniwala rin sila sa mga anito o mga kaluluwang namatay ng mga ninuno na nagbabantay sa kanila.

Noon, may pantay din na pagtingin sa lalaki at babae, parehong may pinakamataas na pinuno ang lipunan na galling sa kanila. Ang datu ang pinunong pulitikal habang ang babaylan naman na isang babae ang pinunong espirituwal.

1.jpg

Hermano Puli meditates inside a cave.

Ayon sa historyador na si Dr. Zeus Salazar, tatlo ang papel ng babaylan, 1) sa babaylan nagbibigay ng mensahe ang mga anito para sa bayan, 2) ang babaylan ang manggagamot ng bayan gamit ang mga halamang gamut at 3) ang babaylan ang tagapagpadaloy ng sariling kultura sa pag-awit niya ng mga epiko sa bayan.

Dahil sa taas ng tingin sa babaeng babaylan sa lipunan noon, mayroong mga lipunan na nagkaroon ng mga lalaking babaylan na maaaring sabihin natin na mga sinaunang bakla—cross dressers na ginagaya ang gawi at pag-awit ng mga babaeng babaylan. Nang dumating ang mga Espanyol, pinalitan ng pari ang babaylan sa mga bayan-bayan bilang pinunong espirituwal kaya naman ang mga babaylan ay namundok at tinawag na mga “aswang,” “mangkukulam” at mga “may sa demonyo.”

Ngunit may mga babaylan, lalaki man at babae ang mga namuno ng mga pag-aalsa laban sa mga Espanyol. Ilan sa kanila—na pinamunuan nina Tamblot, Tapar at Sumuroy ay nagwakas sa pagkalipol ng kanilang mga kasama at sa marahas na pagputol-putol sa kanilang mga ulo at katawan.

Ngunit kung tutuusin, si Hermano Puli ay pagpapatuloy rin ng tradisyong babaylaniko: 1) Isa siyang bisyunaryo na naniniwalang nakakausap si Hesus at si Maria sa kanyang mga panaginip, 2) Isa siyang mangaggamotna eksperto sa mga halamang gamut at 3) daluyan ng kultura sa paggamit ng sariling wikang Tagalog sa pagtuturo at pananalangin, sa panahong dominado ng paggamit ng Latin ang simbahan.

Gayundin, ang pag-awit ng epiko ng babaylan ay naging ang pag-awit ng epiko ng bayani ng Katolisismo—si Kristo sa pamamagitan ng Pasyon. Ang Pasyon ay malaking impluwensya kay Puli at sa kanyang mga tagasunod, at paalala ang pag-awit sa pelikula ng Pasyon ng isang aktwal na matanda na umaawit ng Pasyon sa tonong Tayabas na inakyat pa sa bundok ni Direk Gil.

  1. Ang konteksto ng tubig at kuweba at ang paliligo ni Aljur Abrenica sa talon.

Kung ang mga Katoliko ay may Way of the Cross, at peregrinasyon na isang paglalakbay espirituwal, ang sinaunang mga ninuno bago ang mga Espanyol ay naniniwalang ang mga kabundukan ang tahanan ng mga anito. Sila ay makakalikasan at ginagamit ang paliligo sa mga talon at ilog bilang paglilinis ng kalooban at kaluluwa at ang pagsuot-suot sa mga yungib bilang porma ng sakrispisyo at anyo ng pananalangin.

NIKON D3000584_Snapseed

Hermano Puli bathes in the falls of Mt. Banahaw.

Sa kabila ng Katolisismo, nagpatuloy ang praktis na ito at hanggang sa ngayon ay nagpapatuloy sa mga kapatiran at samahang Rizalista sa Bundok Banahaw, halimbawa. Ang buong paglalakbay ay tinatawag na pamumuwesto. Bawat puwesto ay may pangalan na ng isang Katolikong Santo o karakter mula sa Biblia. Gayundin, ang mga “lakaran” ng Cofradia mula Tayabas hanggang Majayjay at ang pagtungo mula Isabang tungo sa Alitao ay naipakita rin. Ang “lakaran” noon ay porma ng pagsamba at anyo rin ng pakikibaka mula kapatiran ni Puli tungo sa Katipunan ni Bonifacio.

Pinaniniwalaang si Puli at ang mga tagasunod ni Puli ay ginawa ang ganitong uri ng rituwal kaya naman ito ang konteksto ng pananalangin ni Puli sa yungib at paliligo sa talon.

  1. Si Puli at ang pagpapatuloy ng anting-anting.

Sa paniniwala ng mga sinaunang ninuno, upang protektahan ang kaluluwa ng tao, nagsusuot sila ng mga anting-anting, kadalasan ay mga gintong alahas, upang matakot ang masamang kaluluwa na pasukin ang katawan. Pinapanatili nito ang kabutihang loob at mabuting kaluluwa ng tao.

Kahit na dumating ang Katolisismo ng mga Espanyol, nailipat lang ang paniniwala ng mga ninuno natin sa anting-anting sa mga krus at rosaryo bilang pangontra sa masamang espiritu. Sa kaso nina Hermano Puli, ang kanilang anting-anting ay ang kanilang mga eskapularyo. Ngunit upang mas isalarawan pa ang aspektong ito sa pelikula, gumamit sila ng pinakakilalang disenyo ng anting-anting sa Pilipinas—ang triyanggulo na may mata.

  1. May panahon na wala tayong kalayaan sa pananampalataya.

Mahirap maintindihan ang panahon ni Puli, dahil sa panahon natin masigla ang mga relihiyon sa bansa. Dito namayani ang mga katulad ni Ka Felix Manalo ng Iglesia ni Cristo, Bro. Eli Soriano ng Ang Dating Daan (Church of God International), Pastor Apollo C. Quiboloy ng Kingdom of Jesus Christ: The Name Above Every Name, at marami pang iba.

Ang Cofradia de San Jose ni Hermano Puli ay isa pa ring samahan ng mga layko sa loob ng Iglesia Catolica, maitutulad sa Couples for Christ, Knights of Columbus at mga Catholic Charismatic Movements tulad ng El Shaddai. Sa katunayan nagbibigay sila ng donasyon sa iba’t ibang simbahan sa kanilang pagpapamisa (Take note: hindi sila ang nanghihingi kahit samahan lamang sila ng mga indio). Ang mga resibo nila ay nakaipon sa Pambansang Sinupan.

At ito na nga marahil ang problema. Mas tinangkilik sila ng bayan, mas nagbigay sa kanila ng mga donasyon at mas dumami ang kasapian sa Timog Katagalugan. Kaya binansagan silang mga “erehe”—mga tumatalikod sa mga aral ng Iglesia Catolica. Ito rin ang ibabansag kay Rizal makalipas ang 50 taon.

Ang mga erehe sa panahon ng Spanish Inquisition ng 1480 ay nililitis, pinapahirapan at pinapatay. Dala ng mga Espanyol ang mentalidad na ito sa Pilipinas kaya naman ang Cofradia ay kanilang inusig. Ito ang mentalidad na dala nila sa Pilipinas. Sa mga kalabisan na ito, si St. Pope John Paul II ay humingi na ng kapatawaran noong Great Jubilee Year, “We forgive and we ask forgiveness. We are asking pardon for the divisions among Christians, for the use of violence that some have committed in the service of truth, and for attitudes of mistrust and hostility assumed towards followers of other religions.”

Nauna pa riyan, noong Second Vatican Council noong 1962 – 1965, naglabas ng dalawang dokumento ang Ecumenical Church Fathers, ang Decree on Ecumenism, o ang “Unitatis Redintegrasio” na siyang nagsasabi na ang mga hindi Katolikong mga Kristiyano ay mga napahiwalay na mga kapatid at hindi mga erehe, at ang Declaration on Religious Freedom, o ang “Dignitatis Humanae” na nagsasabi na malaya ang sinuman na sundin ang kanyang kalooban pagdating sa pananampalataya. Iba na ang attitude ng Simbahang Katolika, kung naabutan lamang ni Puli.

scan (32)

Don Domingo Roxas (Archie Adamos, rightmost) tells Hermano Puli to prepare for battle as Fr. Ciriaco de los Santos (Simon Ibarra) and one of his lawyers (Dennis Coronel) look on.

  1. Ang anino ni Don Domingo.

Ang karakter ni Archie Adamos sa pelikula, si Don Domingo Roxas, ay isang negosyanteng kasosyo ni Antonio de Ayala sa pagtatatag ng Casa Roxas, na magiging Ayala Corporation. Tatlong beses siya nakulong dahil sa pagkasangkot sa mga rebelyon, isa na nga ang pag-aalsang Hermano Puli.

Isa siyang Espanyol na isinilang sa Pilipinas o Creole na nagsusulong ng liberalismo sa Pilipinas. Ang ibang mga historyador itinuturing siyang “Pioneer Nationalist” na mas nauna pa kay Rizal.

Dahil ang kapelyan ng Cofradia ay pari rin ni Don Domingo, si Padre Ciriaco de los Santos, nagkakilala si Puli at si Don Domingo at nagbigay ang mayamang negosyante ng mga abogado na siyang naglakad ng paghingi ng permiso sa pamahalaan upang ang Cofradia ay mapahintulutan.

Ngunit sa pelikula, ang pagganap sa kanya ay nagbibigay din ng ilang katanungan. Isa ba siyang provocateur na ginamit lamang si Puli para sa kanyang mga isinusulong na agenda tulad ni Simoun sa El Filibusterismo ni Rizal? O siya, kasama ng Hermano, ang dalawang bayaning nagsulong ng kalayaang manampalataya? May kakulangan sa mga pag-aaral at mga dokumento hinggil dito.

Anuman, si Hermano Puli at si Don Domingo ay masasabing una sa kanilang panahon na makita ang kahalagahan ng kalayaang manampalataya na itataguyod din sa bansa sa pagdating ng panahon.

  1. Ulong pugot na may karatula: Ang overkill na gawain ng mga manlulupig.

Nang malipol ang Cofradia sa Alitao, pataksil na hinuli si Puli ng kapwa mga indio, nilitis at binaril hanggang mamatay. Subalit hindi nagkasya doon ang mga Espanyol. Iniutos nila tulad sa ibang mga naunang mga pinuno ng mga pag-aalsa na katayin ang katawan ni Puli sa harapan ng madla, ilagay sa mga kawayan at ikalat sa buong lalawigan ng Tayabas. Ang kanyang ulo ay inilagay sa plaza ng Tayabas na may karatulang “Ako si Hermano Puli, isang ‘erehe’. Huwag ninyong tutularan…” Ginawa ito upang sindakin ang bayan.

Si Puli ay nabuhay sa isang lipunang walang pagpapahalaga sa buhay at karapatan ng mga mahihirap na indio. At ang bayan na kakalimutan ang ganitong yugto sa kasaysayan ay maaaring ulitin ito.

  1. Itinuloy ni Bonifacio ang sinimulan ng Hermano.

Dalawang taon matapos ang pagpaslang kay Puli, ang kanyang pagkamatay ay ipinaghiganti ng isang rehimento ng mga sundalong indio sa ilalim ng Espanya sa pag-aalsa ng Rehimiyento ng Tayabas sa Fort Santiago. Sigaw ng kanilang pag-aalsa na nagwagi ng isang araw lamang, “Independencia!!!”

Isang Padre Pedro Pelaez ang nakita sa mga dokumento na tumutulong kay Hermano Puli. Ang pari na ito pagdating ng panahon ang mangunguna sa unang kilusan para sa sekularisasyon. Ipagpapatuloy ang kanyang samahan ni Padre Jose Burgos na ginarote kasama ng dalawa pang pari para ipaglaban ang pagiging kura paroko ng mas marami pang secular at indiong pari. Si Padre Burgos ay kaibigan ni Paciano Mercado na siya namang nagturo ng pagkamakabayan sa kanyang kapatid na si Jose Rizal.

At isa sa mga tagahanga ni Rizal, si Andres Bonifacio, ang nagpatuloy ng mala-Cofradiang kapatiran sa Kataas-taasang Kagalang-galang na Katipunan ng mga Anak ng Bayan na nagturo rin ng pagmamahal sa Diyos at pagmamahal sa kapwa tulad ni Hermano Puli. Na kung hindi mag-iibigan bilang magkakapatid at hindi magkakaroon ng mabuting kalooban ang mga anak ng bayan, hindi maaabot ang kaginahawaan at hindi makakamit ang tunay na kalayaan. Sa mga akdang Katipunan, ang unang utos ay pag-ibig.

  1. Bayani o hangal? Santo o baliw?

Isang tinukoy ng mga kritiko ng pelikula ay ang kawalan ng pagdududa ng pelikula sa ginagawa ni Puli. Kung sa ngayon nga naman uusbong ang isang katulad ni Puli, maaari siyang tawaging hangal. Baliw na pinuno ng isang kulto na ipinahamak ang kanyang mga tagahanga tulad ng pananaw kay Valentin de los Santos ng Lapiang Malaya o ni Jim Jones na siyang nagdala sa kanilang mga tagasunod sa kanilang mga kamatayan.

38.jpg

Bagama’t simpatetiko ang pelikula sa kabayanihan at karisma ni Puli, naroon pa rin ang mga boses ng pagdududa. Halimbawa, ang manliligaw ni Hermana Lina na kumatawan sa mga iskeptiko sa samahan, at ang pari mismo na si Padre Ciriaco ay tumangging mabigyan ng anting-anting. Ibinibigay na sa manonood ang kapasyahan kung hangal nga ba si Puli o hindi.

Sa Tayabas, nais simulan ang kampanya upang mabuksan ang causa para sa kanoninisasyon ni Puli. Ang kaso niya ay malapit sa kaso ni San Joan de Arc ng Pransiya, ang mandirigmang mistiko na sinunog din bilang isang erehe, iyon pala ay tatanghalin ding Santo at Patron pa ng Pransiya!

Ngunit hindi maikakaila ang kalinisan ng intensyon ng Cofradia na manalangin at mag-alay para sa bayan, at ang kabayanihan ni Puli na ipaglaban ang kanilang karapatang manalangin. Na sila ay kinailangang lumaban at malipol ay dahil mayroong panahon sa ating kasaysayan na wala tayong kalayaan. Ito ang konteksto ni Puli kaya siya isang kahanga-hangang bayani na hindi dapat kalimutan.

  1. Ang Pelikula bilang sandata ng pagkatuto at pagpapalalim.

Lahat ng historikal na pelikula ay may mga anakronismo o mga naipapakitang hindi nababagay sa panahon. Dahil sa kakulangan sa budget o dahil sa pagnanais na maintindihan ng mga kapanahon ang pelikula, at dahil na rin imposible naman talaga na maibalik ng eksakto ang nakaraan.

Sa Puli mayroon din, katulad ng pagkakaroon ng guardia civil. Wala pa ito noong panahon ni Puli. Ang mga uniporme ng mga sundalo. Ang sutana ni Puli na hindi dapat brown kundi gray sa kanyang pagiging donado ng Cofradia ng San Juan de Dios. Totoo kayang umibig sa kanya ang kanyang labandera na si Hermana Lina?

Para mas madaling maikuwento ang kasaysayan sa pelikula, kailangang magdagdag ng mga dayalogo, mga pangyayari, mga pagpapatawa na wala sa mga dokumento ng kasaysayan dahil liban sa iilan lamang ang mga primaryang mga sulatin ukol kay Hermano Puli, ay kailangan talagang mapunan ang mga laktaw sa kanyang kuwento.

Kailangan ding hirayain ng direktor at mga aktor ang katauhan nila dahil ni walang tunay na larawan o bidyo na maaaring pagbatayan ng pagkilos at pagsasalita. Ang tawag dito ay artistic license. Kinakailangan talaga ito. Hindi libro o dokumetaryo ang ginagawa kundi isang pelikula, at ang historical consultant, sa kasong ito ay si Prop. Rhina Boncocan, ay nagseguro lamang na hindi mabababoy ang istorya at mananatiling tumpak sa diwa ng nasa kasaysayan.

Ang pelikula ay hindi dapat magsabi sa atin ng lahat ng impormasyon ukol sa isang historikal na pigura, kundi nilalayon nito na bigyan tayo ng inspirasyon na magbasa pa ukol kay Puli. Nariyan ang aklat ni Reynaldo Ileto na “Pasyon and Revolution,” at ang mga aklat ni inedit nina Atoy Navarro, Dwight Diestro at Ryan Palad, ang historyador ng Tayabas.

Ang mga aklat ng mga historyador ay nariyan upang basahin, ngunit sa pelikula lamang maaaring maramdaman ang pagkatao ng mga aktor ng kasaysayan, mararamdaman ang kanilang mga struggles sa buhay. Ito ang talagang nagustuhan ko sa pelikula—ito ay kuwento ng isang tao—taong nagsumikap na piliin ang tama kahit napakasarap na piliin ang mali. Ito ang nagtakda ng kanyang kabayanihan.

Kaya sana masuklian ang pagsugal ni Ginoong Rex Tiri sa paggawa ng pelikulang ito sa pamamagitan ng pag-invest din sa ating panonood sa mga sinehan. Dahil kung masuportahan ng tao ang paggawa ng ganitong pelikula, mas marami pang bayani ang gagawin ng iba pang mga prodyuser. Sa huli, tulad ng sinasabi ni Direk Jerrold Tarog ng “Heneral Luna,” nakakapag-ambag tayo sa cultural growth ng bansa.

Ang pelikula kadalasan ay maaaring behikulo upang tumakas sa pang-araw araw na hilahil ng buhay at nang maaliw, ngunit mabisa at makapangyarihan din siyang sandata ng pagkatuto at pagpapalalim.

  1. Kuwento ng pag-ibig: Kaya mong maging dakila

Marahil, kailangang sabihin na hindi “Heneral Luna” ang “Hermano Puli.” Hindi dapat hanapin ang mga bagay na nagustuhan sa “Heneral Luna” sa “Hermano Puli.” Una magkaibang-magkaiba ang dalawang bayani, at ito marahil ang isang leksyon na puwedeng ituro ng guro ukol sa pelikula—hindi iisang porma ang kabayanihan.

Hindi lamang pamumuno sa labanan bilang heneral, o paghawak ng sandata, o pagiging cool. Puwede rin sa pag-asam na maging mabuting tao at bigyang inspirasyon ang iba na maging mabuting tao rin, na hindi lamang nagmamahal sa Diyos kundi nag-aasam na magkaroon ng liwanag at kaginhawaan sa bayan sa pamamagitan ng pananalangin at pagdamay sa kapwa.

25.jpg

Ang landas ng kalayaan ay hindi lamang dahil sa pakikibaka gamit ang sandata kundi pinanday din ng mga ideya at pananampalataya.

At dahil hindi nagmumura si Hermano Puli, puwedeng-puwede pong ipapanood ito sa ating mga mas nakababatang estudyante. PG (parental guidance) po ang rating nito.

Tulad sa pelikulang “Heneral Luna,” nabigyan ako ng pagkakataon kahit wala akong kinalaman sa paggawa ng pelikula na maging isa sa mga historyador na nag-ikot sa preview ng pelikula sa mahigit 45 paaralan sa buong bansa kasama ng samahang Dakila.

Dahil dito, kinailangan kong panoorin ang unang draft ng pelikula. Sa unang pulong kasama si Direk Gil at ang prodyuser na si Rex Tiri, aking sinabi na hindi lamang ukol sa Rebolusyon sa Relihiyon ang kuwento ng pelikula, kundi isa talaga itong kuwento ng pag-ibig.

Kuwento ng pag-ibig ng isang propeta sa kanyang Diyos, ng isang bayan sa kanilang kultura, ng isang indio sa kanyang bayan.

Samakatuwid, ang kuwento ni Puli ay kuwento nating lahat ng nagkaroon ng struggle sa buhay, na nangahas umibig. At ang kabayanihan ay nagsisimula sa pag-ibig.

Ibig sabihin, kahit hindi tayo astig na pinunong militar, o di kaya ay magaling na manunulat, kaya nating maging dakila.

(Prof. Michael Charleston “Xiao” Briones Chua is an assistant professorial lecturer at De La Salle University. He is a historian who worked as a consultant for the TV5 program “History with Lourd.” He is an author, along with Ryan Palad, of the supplementary book for the film “Ang Hapis at Himagsik ni Hermano Puli” — “Hermano Puli: Who You? How To Be You Po?”)

20180723_081652

Si Xiao Chua habang nakahandang magsalita bilang panauhing pandangal sa pag-aalay ng bulaklak para sa panlalawigang pagdiriwang sa ika-203 taong guning kaarawan ni Hermano Puli sa Plaza Rizal sa kanyang bayang sinilangan ngayong 23 July 2018 sa Lucban, Quezon (dating Tayabas).

20180723_083319

Si Xiao Chua kasama si Acting Mayor Armando V. Abutal sa panlalawigang pagdiriwang sa ika-203 taong guning kaarawan ni Hermano Puli sa Plaza Rizal sa kanyang bayang sinilangan ngayong 23 July 2018 sa Lucban, Quezon (dating Tayabas).

20180723_083459

Si Xiao Chua kasama si Acting Mayor Armando Abutal at ang mga miyembro ng pulisya sa panlalawigang pagdiriwang sa ika-203 taong guning kaarawan ni Hermano Puli sa Plaza Rizal sa kanyang bayang sinilangan ngayong 23 July 2018 sa Lucban, Quezon (dating Tayabas).

THE BONIFACIO PRESIDENTIAL LETTERS RESOURCES

This page pertains to resources on the Bonifacio Letters put to auction last 3 March 2018 at the Leon Gallery.  For more Bonifacio letters and documents, please visit Jim Richardson’s Katipunan site:  http://www.kasaysayan-kkk.info/home

THIS IS THE FIRST SITE TO OFFER THE SCANS OF THE LETTERS IN THE POSSESSION OF EMMANUEL ENCARNACION BASED ON FACSIMILES IN THE BOOK “TRAGEDY OF THE REVOLUTION”

Introduction by Xiao Chua from “Walking History” column, Manila Times, 10 February 2018:

Bonifacio Presidential Letters: The most important historical collectibles

I WAS given a great opportunity to fulfill a long-time dream—to make the state documentary on the life of President Andres Bonifacio to be narrated by the iconic voice that inspired me to become a historian—Joonee Gamboa. On February 20, 2018, the National Historical Commission of the Philippines and Red Root Artists and Artisans Cooperative will premiere “May pagasa: Ang Bantayog ni Andres Bonifacio” at the Museo ng Katipunan, Pinaglabanan, San Juan. The documentary will be made available to everyone for free via the NHCP YouTube.

The release of our documentary coincides with the announcement by Leon Gallery that they will be auctioning in five lots the Andres Bonifacio Presidential Letters from the Emmanuel Encarnacion Collection. The letters were used extensively in the Maypagasa documentary.

These four letters and an envelope bear the roundel escutcheon seal of Andres Bonifacio with the Baybayin “K” that emanates the light of freedom, like the sun with the words “Haring Bayang Katagalugan Kataas-taasang Kapulungan” (Sovereign Nation of the Tagalogs, Executive Cabinet) and his signature “Andres Bonifacio Maypagasa.” The different letters also tell us of his titles in the first national revolutionary government—P. (Pangulo) ng K. (Kataastaasan) Kapulungan (President of the Executive Cabinet), Ang K. (Kataastaasang) Plo. (Pangulo) (His Excellency, The President), and “Ang Plo. (Pangulo) ng H. B. (Haring Bayan) (The President of the Sovereign Nation). His appointment papers for Emilio Jacinto as General-in-Chief of the “Hilagaan” High Council of Manila dated April 15, 1897 is not just evidence of a Katipunan government which existed outside of Cavite at the time but also of the claim made by Andres Bonifacio that he founded the Katipunan. The letterhead reads “M. ANDRES BONIFACIO MAYPAGASA PANGULO NANG HARING BAYANG KATAGALUGAN, MAYTAYO NANG K. K. KATIPUNAN NANG MGA ANAK NANG BAYAN AT UNANG NAG GALAW NANG PANGHIHIMAGSIK.”

Aside from the envelope and the appointment papers, there were letters from Andres Bonifacio to Emilio Jacinto dated March 8, April 16 and April 24, 1897, written in the last weeks of his life where he related his feelings about the Cavite affair, which eventually led to his death. Each of the five items will be sold separately in an auction on March 3, 2018.

How did Emmanuel Encarnacion get the documents? Provenance shows that Epifanio de los Santos, the great historian, bought this from a relative of Emilio Jacinto. Even Gregoria de Jesus, the wife of Bonifacio, authenticated as being from husband the document, “Dekalogo ng Katipunan” that used to be with the letters. For 60 years, the family of De los Santos, including his son, Jose P. Santos, owned the documents and had photos of some of them published in different newspapers. Then they came into the possession of leading antique dealer Severina “Viring” de Asis, who legally sold two sets of the Jacinto and Bonifacio documents to Mariano Cacho (who got Bonifacio’s “Dekalogo,” “Acta de Tejeros” and a handwritten copy of the “Kartilya ng Katipunan”), and Emmanuel Encarnacion (who got the rest of the letters).

In fairness to collectors Cacho and Encarnacion, they made these documents available for free to researchers and allowed the publication of their contents and facsimiles to the general public for various uses, including children’s books on Bonifacio. These documents were used in the 1990s by Encarnacion, together with historians Milagros Guerrero and the late Ramon Villegas, to reconstruct the evidence that prove the existence of a national revolutionary government led by Andres Bonifacio, who rarely, if not never, signed himself as “Supremo.”

These documents, once doubted by Glenn May in his book Inventing a Hero: The Posthumous Re-Creation of Andres Bonifacio, is now verified as authentic by the documents in the recent book by Jim Richardson, The Light of Liberty, which sheds light on other Bonifacio papers at the Archivo General Militar de Madrid in Spain, bearing the same embellished handwriting, signature and seal.

Being just a few of the only ones that remain in the Philippines, the Bonifacio Presidential Letters is probably one of the—if not the—most important historical collectibles ever.

That said, I really wish that the government could afford to buy the documents to become part of the patrimony of the Filipino people. I am speculating that these were offered beforehand to government agencies. But since the documents were legally acquired, we hope that the ones who will eventually own these letters will not be foreigners, and that whoever will own them will decide to loan them to a museum. Because, as Encarnacion wrote, “This legacy is extremely important since it represents the birth of the Filipino nation, and our national heritage of the very first Filipino-run national government.”

For the words encoded in these relics—Haring Bayan—embodied our founding fathers’ imagination, when they first dreamed of a democratic nation—where the people have power.

xxx

The documents in jpeg  pdf and word (transcription and English translation from Jim Richardson) format.  For hi-resolution scans with all the documents please download from here),

8 March 1897 Andres Bonifacio to Emilio Jacinto

1897-03-08 Bonifacio to Jacinto page 1

1897-03-08 Bonifacio to Jacinto page 2

1897-03-08 Bonifacio to Jacinto

1897-03-08 Bonifacio to Jacinto transcription and translation from Jim Richardson

xxx

15 April 1897 Appointment paper of Emilio Jacinto from Andres Bonifacio

1897-04-15 Jacinto Appointment Paper by Bonifacio

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto transcription and translation from Jim Richardson

xxx

16 April 1897 Andres Bonifacio to Emilio Jacinto

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 1

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 2-3

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 4

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 5

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 6-7

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 8

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 1-4

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto page 5-8

1897-04-16 Bonifacio to Jacinto transcription and translation from Jim Richardson

xxx

24 April 1897 Andres Bonifacio to Emilio Jacinto

1897-04-24 Bonifacio to Jacinto page 1

1897-04-24 Bonifacio to Jacinto page 2

1897-04-24 Bonifacio to Jacinto page 3

1897-04-24 Bonifacio to Jacinto page 4

1897-04-24 Bonifacio to Jacinto

1897-04-24 Bonifacio to Jacinto transcription and translation from Jim Richardson

xxx

UPDATES:

6 February 2018:

Tomorrow, Leon Gallery will announce in a press conference that they will put into auction for 5 lots the different letters by President Andres Bonifacio written in the last weeks of his life.

The Bonifacio Presidential Letters bearing the seal and signature of Bonifacio, where he related his feelings about the Cavite affair, was once owned by the historian Epifanio de los Santos and came to the possession of Emmanuel Encarnacion.

These documents, once doubted by Glenn May, is now verified as authentic by the documents in the recent book by Jim Richardson, The Light of Liberty, which sheds light to other Bonifacio papers in Spain which bears the same flourished handwriting, signature, and seal.

Being just a few of the only ones that remain in the Philippines, the Bonifacio Presidential Letters is probably one of the, if not, the most important historical collectible ever.

The auction will be on 3 March 2018.

#BonifacioPresidentialLetters #LeonGallery

3 March 2018:

Statement of the former custodian of the Bonifacio Presidential Letters Emmanuel Encarnacion on the auction of the papers today:

“Please tell them I am doing this as a SIGN OF PROTEST against people who think that government is a better custodian of National Treasures than many in the private sector.

“Government values restoration of churches & old buildings but does not give a damn of keeping Important National Treasures

“Yes. Now out of my hands. If FB people sincerely believe that government should have the Bonifacio Presidential Letters, they should bid on March 3 at Leon Gallery auction & have the privilige of donation.

“By selling the letters in the biggest auction house in town, President Andres Bonifacio will surely get his media mileage. Thank you everyone.”

#BonifacioPresidentialLetters

THE WINNER OF THE AUCTION IS ANDRES BONIFACIO!

8 March 1897 letter of Bonifacio to Jacinto (Lot 128): Php 1.8 Million;

16 April 1897 letter of Bonifacio to Jacinto (Lot 129): Php 1.7 Million;

24 April 1897 letter of Bonifacio to Jacinto (Lot 130): Php 4.8 Million;

15 April 1897 appointment of Emilio Jacinto as Commander of the High Council of Hilagaan (Lot 131): Php 3.2 Million

Philatelic Envelope from President Bonifacio that once contained the appointment of Jacinto (Lot 132): Php 2.4 Million

Sa huli, bagama’t ang auction ay laro ng mga elit, nanalo pa rin si Andres Bonifacio. Bakit?

1. Dahil sa auction, dumaan sa maraming mata at eksperto ang mga sulat, ang halaga nito ay nagpakita lamang na authentic at hindi peke ang mga dokumentong Bonifacio tulad ng sinasabi ng isang historyador.

2. Nagkaroon ng kamalayan ang mga elit sa matagal nang alam ng marami sa bayan: ang katotohanang pinapakita ng mga liham: Na may pamahalaang mapanghimagsik si Bonifacio, ang Haring Bayang Katagalugan, na may sumusunod pa sa kanyang kapangyarihan sa hulig bahagi ng kanyang buhay at ang posisyon niya sa pamahalaan na ito ay Pangulo.

3. Bagama’t hindi matutumbasan ng salapi ang kabayanihan, ang mga auction ay isang masusukat na paraan upang malaman ang halaga ng isang personalidad sa pagkabili ng mga gamit na may kaugnayan sa kanya. Sa kabuuan Php 13.9 Million ang halaga ng lahat ng mga kagamitan. Mas mataas pa sa halaga ng sulat ni Rizal na isinubasta noong isang taon. Lumelevel si Bonifacio kay Rizal sa market value. Pagkilala ito maging ng kaelitan sa kadakilaan ni Bonifacio.

4. Sa huli, pinapahalagahan ko ang saloobin ng kaanak ni Andres Bonifacio na kasama ko kanina sa subasta, si Jojie Camacho. Ang mga sulat ay paalala pa rin sa malagim na sinapit ng Pangulong Andres. Ayon sa kanya: “Tandaan natin na yung mga sulat na yun ang huling tanikala sa buhay ni Lolo Andres. Parang nakawala si Lolo Andres sa auction na yan. After those letters pinatay siya. How happy I am nakawala na si Lolo Andres.”

Winner ka Pangulong Andres Bonifacio!!!

#BonifacioPresidentialLetters
#LeonGallery
@leongallerymakati

4 March 2018

ANG BONIFACIO LETTERS AT ANG MULTO NG PARISIAN LIFE

Bakit hindi binili ng pamahalaan ang#BonifacioPresidentialLetters. Hindi ko alam pero may nakikita akong isang multo marahil ay nasa kanilang isipan. Ang MULTO NG PARISIAN LIFE.

BAKIT??? Nang bilhin ng GSIS para maging asset nito sa halagang Php 46 Million ang painting ni Juan Luna noong 2002, ano ang sinabi niyo? “Bakit? Nakakain ba ang Juan Luna? Ano ba ang halaga niyan?” (Ang isang Jose Joya kahapon ay nabenta sa halagang Php 96 Million).

Isinakdal natin si Winston Garcia, kinuwestiyon ng COA ang pagbenta, tinawag siyang korap dahil sa isyu ng painting. Naabsuwelto rin siya sa mga asunto at naipagtanggol ang katuwiran ng pagbili ng GSIS sa painting ngunit matapos maipako sa krus dahil dito.

So ano ang nangyari? Sa maning pera para sa pamahalaan ang mga sulat ay hindi raw binili. Ito marahil ang espada ni Damocles na nakaamba sa sinumang bibili ng kasaysayan.

Kung NOON PA LAMANG NAAPRECIATE NA ANG GINAWA NG GSIS edi sana may sistema na kung paano bibilhin ang mga dokumento na iyan. Maaring may magcoordinate sa mga cultural agencies para maghanap ng pera sa mga GOCCs bilang bahagi ng kanilang Corporate Social Responsibility. Hindi itong nangangapa tayo ngayon kung paano hahabulin ang mga nakabili. Tapos na ang boksing. Tanggapin na natin.

PAHALAGAHAN ANG KULTURA AT KASAYSAYAN, HUWAG PANGHINAYANGAN ANG PERA NA INILALAGAY DITO AT SA MGA ALAGAD NITO.

A MARCOS BIBLIOGRAPHY

03 aklat na The Conjugal Dictatorship of Ferdinand and Imelda Marcos I,

A MARCOS BIBLIOGRAPHY

Xiao Chua

As it appeared in the master’s thesis ANG MAYNILA NI IMELDA:  Isang Kapanahong Kasaysayan ng Pagbabagong-Anyo ng Metropolitan Manila (1965-1986) that I finished in 2010 for his degree Master of Arts in History at the University of the Philippines Diliman.  This bibiography is being published for the first time since requests for lists of Marcos books surged since this moring.  Although it focuses on my topic which was Mrs. Marcos’s governance, it cites the most important books on the Marcoses.  Raissa Robles’s book Marcos’ Martial Law:  Never Again is the latest book on the period and with its scope, scoop and visuals is maybe one of the best after many years.  A powerful personal narrative would be Susan Quimpo’s Subversive Lives:  A Family Memoir of Martial Law.  A lot of activists memoirs came out after 2010 and this were not covered by this list.  Historians had done their share in clarifying about the era.  My three papers on the time including the top Google search “Tortyur is available here.  In the bibliographic entries of those papers will be cited works on the People Power Revolution not included in this list, as well as more recent works beyond 2010.

 

Ang isang bibliograpiya ng lahat ng mga akda ukol sa mga Marcos ay isa nang paksa para sa isang mahabang papel.  Ang pagtutuunan lamang ng pansin ng bahaging ito ay yaong mga aklat, pelikula at dula na ang paksa o ang sumulat ay si Gng. Marcos, at ilang piling mahahalagang materyal tungkol sa mag-asawang Marcos.  Hindi ibinilang ang lahat ng mga materyal na isinulat ukol sa mag-asawang Marcos at sa kanilang diktadura.

 

Unang nagkaroon ng tanaw sa buhay ng mag-asawang Marcos ang madla sa mga aklat na For Every Tear A Victory ni Hartzell Spence (na naging Marcos of the Philippines noong 1969), at sa kaakibat nitong pelikulang Iginuhit ng Tadhana:  The Ferdinand E. Marcos Story, na pinagbidahan nina Luis Gonzales at Gloria Romero  (Noong 1969, nagkaroon ito ng sequel na pinamagatang Pinagbuklod ng Langit).  Ang mga ito ay mga propaganda para sa halalang 1965 kung saan ang mag-asawa ay tila isang Pilipinong Jack at Jackie Kennedy, at sumaatin na ang Camelot.  Isang maliit na publikasyon din ang inilabas noon, ang Medals for Peace and Freedom, na bagama’t nagtataglay ng mga pag-uulat ng Weekly Graphic ukol sa landas ni Marcos sa pagkapangulo bilang isang kawal-pinuno tulad nina Eisenhower, Kennedy at Johnson, ay isang balon ng kayamanan dahil sa mga magaganda at bihirang-makitang mga larawan ni Gng. Marcos.

 

Ilang akda na rin ang lumabas na pinagtutuunan ng pansin ang Unang Ginang Marcos.  Noong Oktubre 1969, sa ika-apat na taon ng panunungkulan ni Pang. Marcos, inilathala sa Estados Unidos ng The World Publishing Company ang unang opisyal at komprehensibong talambuhay ni Gng. Marcos na isinulat ng manunulat na si Kerima Polotan, Imelda Romualdez Marcos:  A Biography.  Ang tuon ng talambuhay na ito ay ang kanyang pulitikal na papel bilang kabiyak ng Pang. Marcos.

 

Noong sumunod na taon, sa kabila ng mga pagtatangka na supilin ito, inilathala ng peryodistang si Carmen Navarro-Pedrosa ang The Untold Story of Imelda Marcos.  Ang mga impormasyon sa kontrobersyal na kontra-naratibo ay nagmumula sa mga mismong kamag-anak at nakasama ng Unang Ginang, lalo na si Loreto Romualdez Ramos na pinsan ni Gng. Marcos, at Estrella Cumpas, ang kaniyang kasambahay noong sila ay bata pa.  Dinetalye nito ang mga paghihirap na dinanas ng pamilya ni Imelda lalo na ang mga sakripisyo ng kanyang ina na hindi napagtuunan sa mga naunang pagsasalaysay ng kanyang buhay.

 

Bilang tugon sa aklat ni Pedrosa, inilathala ng isang Alemang pari na nakakakilala sa kanya noong nasa Leyte pa lamang siya, si Albert Van Gansewinkel, ang The True Story of Imelda Romualdez Marcos, na isang pagtugon sa mga diumano’y maling mga impormasyon na ibinigay ng naunang aklat.[1]  Ipinakita rin dito ang pagbawi ni Estrella Cumpas sa kanyang mga sinabi sa aklat.  Sa mga panahong ito, si Estrella ay nasa kustodiya ni Kol. Fabian Ver, dating drayber ng Pang. Marcos at magiging Puno ng Estado ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas (Pedrosa 1987, 156).

 

Sa ilalim ng Batas Militar, ipinalaganap ang mga opisyal na mga lathalain na nagbabandila sa “Bagong Lipunan” ng mag-asawang Marcos.  Ang peryodistang si Ileana Maramag ang naging opisyal na tagapagsalaysay ng mga naisakatuparang mga proyekto ni Gng. Marcos sa kanyang mga akdang Compassion and Commitment:  Action Programmes of the First Lady Imelda Romualdez Marcos noong 1975 at ang Imelda Romualdez Marcos: A Biography of Deeds noong 1982.  Ang mga manunulat na tagahanga ay gumawa rin ng kanilang pagkilala kay Gng. Marcos, tulad ni Leticia S. Guzman Gagelonia ay gumawa ng dalawang akda, ang Imelda:  Ang Ulirang Unang Ginang, isang talambuhay na patula, at ang Si Imelda, Ang Pilipina.  Ang kilalang mananalambuhay ng mga pangulo ng Pilipinas na si Isabelo Crisostomo ay sumulat ng Imelda Romualdez Marcos: Heart of the Revolution.  Ang makatang si Alejandrino G. Hufana ay kumatha pa ng isang epiko ng Unang Ginang noong mga kalagitnaan ng Dekada 1970.

 

At tulad ng ginawa ni Eva Perón ng Argentina sa kanyang La Razón de Mi Vida, naglabas din si Gng. Marcos ng koleksyon ng kanyang sariling mga pananalita, The Compassionate Society noong 1973 at 1977.  Na sinundan ng dalawang tomong koleksyon ng kanyang mga talumpati, Ideas of Imelda Marcos.  Noong 1981, inilathala ang kanyang Paths to Development, at noong 1982, ang The New Human Order, na kapwa nagtataglay ng kanyang mga pilosopiya at paniniwala na inirerepresenta ng mga bilog.  Ilang sipi ng mga maiikling pananalita ni Gng. Marcos ay inipon ni Julio F. Silverio sa kanyang Golden Quotations Of Our First Lady noong 1978.  Liban pa ito sa iba’t ibang opisyal na mga bidyo-dokumentaryo at mga aklat ukol sa kanyang iba’t ibang paglalakbay bilang pangunahing diplomatiko ng rehimeng Marcos.

 

Dahil sa hindi pinapayagan ang kritikal na mga sulatin sa Unang Ginang sa Pilipinas, sa ibang bansa ito lumabas.  Ang pananaw mula sa loob ng rehimen ng kumalas na propagandista ni Marcos na si Primitivo Mijares, The Conjugal Dictatorship of Ferdinand and Imelda Marcos I ay sinundan noong 1981 ng Two ‘Terrorists’ Meet, ang mga alaala ni Steve Psinakis tungkol sa kaniyang pakikipag-usap kay Gng. Marcos ukol sa mga kaguluhan sa Pilipinas.

 

Sa pagbagsak ng rehimeng Marcos, dalawang kritikal na mga talambuhay ni Gng. Marcos ang lumabas para sa pandaigdigang merkado.  Ang buong mundo ay namangha sa People Power sa Pilipinas, at sa dami ng sapatos ng Unang Ginang.  Muling naglabas si Carmen Navarro Pedrosa ng isang talambuhay, Imelda Marcos: The Rise and Fall of One of the World’s Most Powerful Women (Inilabas ito ng Bookmark para sa pambansang merkado bilang The Rise and Fall of Imelda Marcos).  Sinundan ito noong 1988 ng Imelda:  Steel Butterfly of the Philippines na sinulat ni Katherine Ellison, isang batikang peryodistang Amerikano na nauna nang nagwagi ng Premyong Pulitzer para sa kanyang pag-uulat sa mga nakaw na yaman ng mga Marcos.  Noong taon din na iyon, ang manunulat na si Beatriz Romualdez-Francia, na nagpakilalang “dissident niece,” ay naglabas ng talambuhay ni Gng. Marcos sa konteksto ng kanilang angkan at ng bansa, Imelda and the Clans:  A Story of the Philippines (na naging Imelda:  A Story of the Philippines sa kanyang ikatlo at binagong edisyon noong 1992).

 

Sa loob ng tatlong taon post-EDSA, lumabas sa Estados Unidos ang ilang mahahalagang akda ukol sa mag-asawang Marcos.  Noong 1987, inilabas ni Beth Day Romulo ang kanyang mga alaala bilang kaibigan ng mga Marcos sa Inside the Palace:  The Rise and Fall of Ferdinand and Imelda Marcos.  Sa taon din na iyon, ang mga naipong dokumento ni Raymond Bonner mula sa CIA ukol sa mga Marcos ang naging primaryang mga batis para sa Waltzing With A Dictator:  The Marcoses and the Making of American Policy.  Noong 1988, ang mga alaala at pag-uulat sa Pilipinas ng reporter ng TIME na si Sandra Burton, na nakapanayam kapwa ang mga mag-aasawang Marcos at Aquino, ay nailathala sa Impossible Dream:  The Marcoses, The Aquinos, and the Unfinished Revolution. Ang ugnayan naman ng mga Amerikanong mangangalakal, pamahalaan at ng CIA sa pandarambong ng mga Marcos ang naging paksa ni Sterling Seagrave sa kanyang The Marcos Dynasty.  Kasabay nito ang isang talong-bahaging telemovie na pandaigdigang ipinalabas ng HBO, ang A Dangerous Life, na patungkol sa huling tatlong taon ng paghahari ng mga Marcos na pinagbidahan ng b-actor na si Gary Busey at kinatatampukan din nina Ruben Rustia at Tessie Tomas bilang sina Ferdinand at Imelda, at si Laurice Guillen bilang si Cory Aquino.

 

Patuloy pa rin ang pagkamangha ng mga manunulat sa kwento ng mga Marcos.  Katunayan nito ang paglabas noong 1998 sa London ng America’s Boy:  The Rise and Fall of Marcos and Other Misadventures of US Colonialism in the Philippines na isinulat ni James Hamilton-Paterson, isang manunulat na Briton na nanirahan sa Pilipinas.  Noong 2000, isang organisasyon na nagpakilalang Katotohanan at Katarungan Foundation ang naglabas ng simpatetikong akda ni Karla Sohmer na Hubris: When States and Men Dare God: The Persecution of the Marcoses.

 

Marami ring mga kwentista ang naglathala ng kanilang mga maiikling kwento na umikot sa personalidad ni Gng. Marcos, tulad ng “Imelda of the Islands” ni Leoncio P. Deriada noong 1994 (Cruz 2008) at ang “A Tall Woman from Leyte” ni Gina Apostol noong 2001.  Siya rin ay patuloy na paksa ng mga palabas.  Matapos ang paglabas ng kontrobersyal na dokumentaryo ni Ramona Diaz na Imelda: Power, Myth, Illusion na nagwagi sa Sundance Film Festival noong 2004, dalawang dula tungkol kay Gng. Marcos ang ipinalabas:  Imelda: A New Musical, na unang lumabas noong 11 Mayo 2005 sa Los Angeles (Nepales 2005), at ang Here Lies Love, na isinulat ni DJ Fatboy Slim at ng bokalista ng Talking Heads na si David Byrne, na unang ipinalabas sa Adelaide Bank Festival of Arts 2006 sa Ridley Centre, Royal Adelaide Showground noong 9 Marso 2006 (Byrne 2005; “Fatboy Slim Makes Marcos Musical” 2006).  Sa unang bahagi ng 2010, ang lumabas sa komersyal na merkado ang concept album ng Here Lies Love, at natapos ang The Red Shoes, isang romantikong pelikula na ang kwento’y umikot sa isang pares ng naiwang sapatos ni Gng. Marcos noong Himagsikang EDSA.  Nang isadula sa Pilipinas ang pandaigdigang nobelang Dogeaters ni Jessica Hagedorn noong 16 Nobyembre hanggang 2 Disyembre 2007 sa Carlos P. Romulo Auditorium sa RCBC Plaza, Lungsod ng Makati, naging prominente ang karakter ng Unang Ginang na ginampanan ni Andoy Ranay (Evangelista 2007).

 

At tulad ng kanyang patuloy na pamamayani na kamalayan ng mga Pilipino at ng daigdig, patuloy din ang na ibinabandila ni Gng. Marcos ang kanyang mga paniniwala.  Noong mga 1995, ang kanyang mga dalumat ukol sa Katotohanan, Kabaitan at Kagandahan na ipinapaliwanag sa pamamagitan ng mga hugis ay inilathala niya sa Circles Of Life, at kanyang nirebisa at pinaikli sa isang pulyeto na pinamagatang Mothering: The Rising Spirit noong Dekada 2000.

 

Sa kabila ng marami nang naisulat ukol kay Gng. Marcos, kulang pa rin ng pagtasa sa kanyang mga nagawa sa lenteng historikal ng mga akademiko.  Isang kapuri-puring pagtatangka ang tesis masterado na isinulat ni Gerard Rey Lico na inilimbag bilang Edifice Complex:  Power, Myth and Marcos State Architecture na nagpapakita ng mga pamang arkitektural ni Gng. Marcos at ng naging epekto nito sa mga tao.

 

[1]              Nang aking ipakita kay Gng. Marcos ang akda ng kanyang dating pari noong 29 Hulyo 2008, kanyang hiniram ang kopya at sinabing ngayon lamang niya nakita ang aklat na ito.

BIBLIYOGRAPIYA

MGA PRIMARYANG BATIS

Mga Sulatin at Talumpati ni Unang Ginang Imelda Romualdez Marcos:

 

Marcos, Imelda Romualdez.  1977.  The Compassionate Society And Other Selected Speeches.  Maynila:  National Media Production Center.

 

__________.  1978a.  Golden Quotations Of Our First Lady, comp. Julio F. Silverio.  Maynila:  National Book Store, Inc.

 

__________.  1978b.  Ideas of Imelda Marcos dalawang tomo, ed. Ileana Maramag.  Maynila:  National Media Production Center.

 

__________.  1980, Setyembre.  “Tourism and the Humanization of Man,” na binigkas sa World Tourism Congress na ginanap sa Maynila.  1980 Fookien Times Philippines Yearbook, 42-43.

 

__________.  1981a, 27 Abril.  “A Universal View of Human Settlements” na binigkas sa ika-4 na Sesyon ng United Nations Commission on Human Settlements na ginanap sa Bulwagang Plenaryo ng Philippine International Convention Center.  1981-82 Fookien Times Philippines Yearbook, 38-39.

 

__________.  1981b, 27 Abril.  “Rules and Regulations Governing the Development of Intramuros:  Implementing P.D. 1616 creating the Intramuros Administration, as amended.”  Maynila:  The Intramuros Administration.

 

__________.  1981c.  Paths to Development.  W.p.: w.t.

 

__________.  1982a.  The New Human Order.  Metropolitan Manila:  Office of Media Affairs.

 

__________.  1982b, 7 Nobyembre.  “Metro Manila, Lungsod ng Tao:  Kalayaan, Kaunlaran, Kasiyahan.”  Talumpati para sa ika-pitong anibersaryo ng Matropolitan Manila at ng MMC sa Quirino Grandstand.

 

__________.  1983, 23 Setyembre .  “My Problem is My Sensitivity and Worse, My Girl Scout Mentality,” Mr & Ms Special Edition, 3-5, 16.

 

__________.  1995.  Circles Of Life.  W.p.: w.t.

 

__________.  2005a.  “Negotiations With Qaddafi,” sa Little Book of Miracles & Answered Prayers, ed. Bunny V. Reyes, 188-189.  Alabang:  Bare Feet Publishing.

 

__________.  2005b.  “Surviving An Assassination Attempt,” sa Little Book of Miracles & Answered Prayers, ed. Bunny V. Reyes, 191-192.  Alabang:  Bare Feet Publishing.

 

__________.  2005c, 20 Hulyo.  Talumpati sa Ika-7 Diliman Governance Forum na may temang “Metro Governance in the Philippines:  In the Pink of Health or in the Brink of Collapse”  (Ginanap sa National College of Public Administration, Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, Lungsod Quezon.)

 

__________.  W.tn.  Mothering:  The Rising Spirit.  W.p.: w.t.

 

__________.  W.tn.  “The New Human Order:  Seven Portals to Infinity (Life, Work, and Immortality:  Recovery of the Filipino Soul).”  W.p.: w.t. (Maaaring sabihing inilathala ng Committee of the Propagation of the Filipino Ideology, Executice Working Group, c/o The President’s Center for Special Studies).

 

Mga Sulatin at Talumpati ni Pang. Ferdinand Edralin Marcos:

 

Marcos, Ferdinand E.  1969, 27 Enero.  Bagong Pilipinismo:  Landas Tungo sa Kaunlaran:  Kalatas sa Batasang-Bansa ng Pilipinas Tungkol sa Kalagayan ng Bansa.  W.p.: w.t.

 

__________.  1971.  Today’s Revolution:  Democracy.  W.p.: w.t.

 

__________.  1972, 24 Enero.  Strength Through Crisis, Growth in Freedom:  State of the Nation Message.  W.p.: w.t.

 

__________.  1973.  Notes on the New Society of the Philippines.  Maynila:  Ferdinand E. Marcos Foundation, Inc.

 

__________. 1973, 19 Setyembre.  “Executive Order No. 419:  Creating A Task Force on Human Settlements,”  The Lawphil Project – Arellano Law Foundationhttp://www.lawphil.net/executive/execord/eo1973/eo_419_1973.html.

 

__________.  1974a.   Dream of a Reformed Society and Other Speeches.  Maynila, National Media Production Center.

 

__________.  1974b.  The Democratic Revolution in the Philippines.  W.p.:  Focus Philippines.

 

__________.  1976a  Notes on the New Society of the Philippines II:  Rebellion of the Poor.  Maynila:  Ferdinand E. Marcos Foundation, Inc.  1976.

 

__________.  1976b.  Tadhana:  The History of the Filipino People Outline.  W.p.: w.t.

 

__________.  1976c.  Tadhana:  The History of the Filipino People Tomo II, Bahagi 1.  W.p.: w.t.

 

__________.  1978:  Five Years of the New Society.  Maynila:  Ferdinand E. Marcos Foundation, Inc.

 

__________.  1980.  “The Philippines in the Last 15 Years,” 1980 Fookien Times Philippines Yearbook, 28-34.

 

__________.  1981.  Marcos Notes for the Cancun Summit 1981.  Maynila:  Ferdinand E. Marcos Foundation, Inc.

 

__________.  1982.  The New Philippine Republic:  A Third World Approach to Democracy.  Maynila:  Ferdinand E. Marcos Foundation, Inc.

 

__________.  1983.  An Ideology for Filipinos.  Maynila:  Ferdinand E. Marcos Foundation, Inc.

 

__________.  1985.  The Democratic Revolution, ed. Ileana Maramag.  Kalakhang Maynila:  Office of Media Affairs.

 

__________.  1988, 1 Mayo.  Liham Para kay Gng. Imelda Marcos.  Personal na koleksyon ni Gng. Marcos.

 

MGA SEKUNDARYANG BATIS

 

Mga Aklat Ukol sa Mga Marcos:

 

Agpalo, Remigio.  2007.   A Hero in History.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

Angeles, José Angelito, Michael Charleston B. Chua, Nancy Aenoh Cortez, Webster Laureñana, Olivia Ontoria, Gretzhel Saligbon at Leah Abayao.  2004.  INA, ANAK:  Ang Kwento ng Dalawang Imelda (Ang Masalimuot na Ugnayang Mag-inang Imelda at Imee Marcos).  Tesis Praktikum Batsilyer sa B.A. Kasaysayan, UP Diliman.

 

Aquino, Benigno, Jr., S.  1984, 2000.  Testament from a Prison Cell 2nd Edition.  Makati:  Benigno S. Aquino, Jr., Foundation.

 

Brillantes, Alex Jr. Bello.  1987.  Dictatorship and Martial Law.  Lungsod Quezon:  Great Books Publisher.

 

Bonner, Raymond.  1987.  Waltzing With A Dictator:  The Marcoses and the Making of American Policy.  Nueba York:  Times Books.

 

Burton, Sandra. 1989.  Impossible Dream:  The Marcoses, the Aquinos, and the Unfinished Revolution.  Nueva York:  Warner Books, Inc.

 

Constantino, Renato.  1972.  Renato Constantino and The Marcos Watch.  Lungsod Quezon:  Malaya Books, Inc.

 

Crisostomo, Isabelo T.  1980.  Imelda Romualdez Marcos:  Heart of the Revolution.  Maynila: J. Kriz.

 

de Dios, Aurora Javate, Petronilo Bn. Daroy at Lorna Kawal Tirol, eds.  1988.  Dictatorship and Revolution:  Roots of People’s Power.  Lungsod Quezon:  Conspectus Foundation, Inc.

 

De Vega, Guillermo C.  1974.  Ferdinand Marcos:  An Epic.  W.p.: w.t.

 

Dizon, Anacleto I.  1976.  Ferdinand E. Marcos:  Itinadhana sa Kadakilaan.  Maynila:  Malaya Publishing Corporation.

 

Domingo, Benjamin.  2007.  The Marcos Foreign Policy.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

Ellison, Katherine.  1988.  Imelda:  Steel Butterfly of the Philippines.  Nueba York: McGraw-Hill.

 

Francia, Beatriz Romualdez. 1992.  Imelda:  A Story of the Philippines 3rd Edition.  Manila:  Solar Publishing Corporation.

 

Gagelonia, Leticia S. Guzman.  1972.  Hamon Sa Kagitingan:  Marcos ng Silangan.  Lungsod ng Kalookan:  Ricson’s Enterprises.

 

__________.  1979.  Si Imelda:  Ang Pilipina.  W.p.: w.t.

 

Hufana, Alejandrino Gurtiza.  1975.  Imelda Romualdez Marcos: A Tonal Epic.  W.p.: Konsensus.

 

Gansewinkel, Albert Van.  1971.  The True Story of Imelda Marcos.  W.p.: w.t.

 

Gleeck, Lewis, Jr.  1988.  President Marcos and the Philippine Political Culture. Maynila: w.t..

 

Gray, Banjamin A. 1968.  Rendezvous with Destiny.  Maynila:  Philippine Education Company.

 

Hila, Antonio.  2007.  The Musical Arts in the New Society.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

Lico, Gerard Rey A.  2003.  Edifice Complex:  Power, Myth, and Marcos State Architecture.  Lungsod Quezon:  Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila.

 

McDougald, Charles C.  1987.  The Marcos File.  San Francisco:  San Francisco Publishers.

 

Magno, Alexander R.  1998.  Kasaysayan:  The Story of the Filipino People, Volume Nine:  A Nation Reborn.  Hongkong:  Asia Publishing Company Limited.

 

Manapat, Ricardo.  1991.  Some Are Smarter Than Others:  The History Of Marcos’ Crony Capitalism.  Nueba York:  Aletheia Publications.

 

Maramag, Ileana.  1975.  Compassion and Commitment:  Action Programmes of the First Lady Imelda Romualdez Marcos.  Maynila:  National Media Production Center.

 

__________.  1982.  Imelda Romualdez Marcos: A Biography of Deeds.  Metro Manila: Office of Media Affairs.

 

Mijares, Primitivo.  1976.  The Conjugal Dictatorship of Ferdinand and Imelda Marcos I.  San Francisco:  Union Square Publications.

 

Nituda, Victor G.  1982.  Marcos The Statesman.  Maynila:  Foresight International, Inc.

 

__________.  1980.  The Young Marcos.  Maynila:  Foresight International, Inc.

 

Paterson, James Hamilton.  1998.  America’s Boy:  The Marcoses And The Philippines.  London:  Granta Books.

 

Pedrosa, Carmen Navarro.  1969.  The Untold Story Of Imelda Marcos.  Rizal: Tandem Publishing Company, Ltd.

 

__________.  1987.  Imelda Marcos: The Rise and Fall of One of the World’s Most Powerful Women.  Nueba York:  St Martin’s Press.

 

Polotan, Kerima.  1970.  Imelda Romualdez Marcos:  A Biography Of The First Lady Of The Philippines.  Cleveland, Ohio:  The World Publishing Company.

 

Rempel, William C.  1993.  Delusions of A Dictator:  The Mind of Marcos as Revealed in His Secret Diaries.  Boston:  Little Brown and Company.

 

Rotea, Hermie.  1984.  Marcos’ Lovey Dovey.  Los Angeles:  Liberty Publishing.

 

Romulo, Beth Day.  1987.  Inside The Palace:  The Rise and Fall of Ferdinand and Imelda Marcos.  Nueba York:  Ferrer and Simons.

 

Rural Electrification Advocate of the Philippines (REAP).  2007.  Light This Beloved Land.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

Salonga, Jovito R.  2000.  Presidential Plunder:  The Quest for the Marcos Ill-Gotten Wealth.  Lungsod Quezon:  UP Center for Leadership, Citizenship and Democracy at Regina Publishing, Inc.

 

__________.  2001.  A Journey of Struggle and Hope:  A Memoir of Jovito R. Salonga.  Lungsod Quezon:  UP Center for Leadership, Citizenship and Democracy at Regina Publishing, Inc.

 

Seagrave, Sterling.  1988.  The Marcos Dynasty.  Nueba York:  Harper and Row, Publishers.

 

Silvestre, Reynaldo P.  2007.  The AFP During and After Martial Law.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

Simons, Lewis M.  1987.  Worth Dying For.  Nueba York:  William Morrow and Company, Inc.

 

Sohmer, Karla.  2007.  Hubris: When States and Men Dare God:  The Persecution of the Marcoses.  W.p.: Katotohanan at Katarungan Foundation.

 

Tan, Samuel K.  2007.  The Filipino Military Tradition.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

UP Law.  2007.  The FM Law Book.  Maynila:  Marcos Presidential Center.

 

Vizmanos, Danilo P.  2003.  Martial Law Diary and Other Papers.  Lungsod Quezon:  Ken Incorporated.

 

Walang May-akda.  1965.  Medals for Peace and Freedom.  W.p.:  Weekly Graphic.

 

Walang May-akda.  1975.  Marcos of the Philippines, intro, Francisco S. Tatad.  Maynila:  Department of Public Information.

 

Walang May-akda, 1976.  The Philippines in the World:  The Foreign Relations of the Republic in the New Society.  Maynila:  Department of Public Information.

 

Walang May-akda.  1978.  Marcos of the Philippines, intro, Francisco S. Tatad.  Hongkong:  Raya Books.

 

Mga Artikulo sa Jornal at Peryodiko Ukol sa Mga Marcos:

 

Abaya, Hernando J.  1988.  “Imelda:  Theater Personified,” sa Looking Back in Anger, 250-252.  Lungsod Quezon:  New Day Publishers, Inc., 1992.

 

Alagao, Michelan Sarile.  2009a 15 Abril – 15 Mayo.  “Journey of the Center,” Metro Society, 162-166.

 

__________.  2009b, 15 Abril – 15 Mayo.  “There, Mr. Rockefeller…,” Metro Society, 167.

 

Apostol, Gina.  2001.  “A Tall Woman from Leyte,” sa Tribute:  An Anthology of Contemporary Philippine Fiction, eds. Timothy R. Montes and César Ruiz Aquino, 1-17.  Lungsod Pasig:  Anvil Publishing, Inc.

 

Aquino, Benigno S.  1969, 10 Pebrero.  “A Pantheon for Imelda,” sa A Garrison State in the Make and Other Speeches.  Makati:  Benigno S. Aquino, Jr. Foundation, 1985, 231-242.

 

Associated Press, The.  1998.  “Imelda:  The Words,” Independent Lenshttp://www.pbs.org/independentlens/imelda/words.html.

 

__________.  2006, 6 Nobyembre.  “Shoe maven Imelda Marcos has a new collection.”  http://www.imeldacollection.com/press1.asp.

 

Brillantes, Gregorio  1989.  “A Brief History of Martial Law,” sa The Cardinal’s Sins, the General’s Cross, the Martyr’s Testimony and other Affirmations, 302-306.  Lungsod Quezon:  Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila, 2005.

 

Byrne, David.  2005.  “Trip To The Philippines,”  The Work of David Byrne Website.  http://journal.davidbyrne.com/2005/12/philippines_mar.html.

 

Chua, Michael Charleston B.  2001, 12 Marso.  Martial Law:  Never Again – Some Reported Cases of Atrocities and Brutalities of the Marcos Dictatorship (1965-1986).  Mini-Tesis sa Hayskul na isinumite kay Gng. Julieta Paras, St. Matthew Christian Academy of Tarlac, Tarlac, Inc.

 

__________.  2002.  “Torture:  A Preliminary Look at Brutality and Its Effects Under the Marcos Dictatorship (1972-1986).”  Papel na isinumite para sa klase ng Kasaysayan 10 ni Dr. Ma. Serena Diokno.  UP Diliman, Unang Semestre, 2002-2003, at nagwagi para sa UP Departamento ng Kasaysayan sa Paper Presentation Series ng College of Social Sciences and Philosophy Student Council, UP Diliman, noong Enero 2003.

 

__________.  2006a.  “Imelda / Maynila:  Isang Panimulang Pagtingin sa Pagiiba ng Landscape at Kapangyarihan Ayon Kay Unang Ginang Imelda Romualdez-Marcos.”  Papel na isinumite para sa klase ng Anthropology 232 (Ecological Anthropology) ni Dr. Maria Mangahas, UP Diliman, Unang Semestre, 2006-2007.

 

__________.  2006b.  “Imeldific Folklorismus: Ang Mga Ideya ng Unang Ginang Imelda Romualdez Marcos Batay sa Pagsasatradisyon ng Kanilang Pamumunong Konjugal (1965-     ).”  Papel na isinumite para sa klase ng Anthropology 265 (Field Research in Philippine Folklore) ni Dr. Eufracio Abaya, UP Diliman, Unang Semestre, 2006-2007.

 

__________.  2007, 4 Mayo.  “Ang Ating Panahon:  Ang Bayan Mula Pagkabansang Republika Hanggang Kapangyarihang Bayan (1946-kasalukuyan).”  Papel na binasa sa CHED – UP Departamento ng Kasaysayan Seminar-Workshop sa Kasaysayan ng Bayan, College of the Immaculate Conception, Lungsod ng Cabanatuan.  http://michaelxiaochua.multiply.com/journal/item/73.

 

__________.  2008-2009, Enero-Disyembre.  “Ang Imeldific: Representasyon at Kapangyarihan sa Sto. Niño Shrine sa Lunsod ng Tacloban.”  Philippine Social Science Review, Tomo 60-61 (Bilang 1-2), 57-93.

 

Coronel, Sheila S.  2006, Enero-Pebrero.  “Imelda Marcos:  ‘The greatest moment of Marcos was Edsa’” PCIJ i-Report, 8-10.

 

Cruz, Romeo V.  1993.  Ang Paggawa ng Tadhana Mula 1980, ” sa Paksa, Paraan at Pananaw sa Kasaysayan, eds. Ma. Bernadette L. Abrera at Dedina A. Lapar, 200-203.  Lungsod Quezon:  Departamento ng Kasaysayan UP, UP Lipunang Pangkasaysayan at Bahay Saliksikan ng Kasaysayan.

 

Dauz, Florentino.  1974a.  “A River To Her Own People,” sa Essays of A Decade:  From Marcos to Marcuse, 32-36.  Lungsod Quezon:  Pan-A-Print Corporation.

 

__________.  1974b.  “Imelda R. Marcos and the Arts,” sa Essays of A Decade:  From Marcos to Marcuse, 1-16.  Lungsod Quezon:  Pan-A-Print Corporation.

 

__________.  1974c.  “The Active Spirit,” sa Essays of A Decade:  From Marcos to Marcuse, 38-42.  Lungsod Quezon:  Pan-A-Print Corporation.

 

__________.  1974d.  “The Living Mind,” sa Essays of A Decade:  From Marcos to Marcuse, 50-57.  Lungsod Quezon:  Pan-A-Print Corporation.

 

__________.  1974e.  “The Master Builder,” sa Essays of A Decade:  From Marcos to Marcuse, 44-49.  Lungsod Quezon:  Pan-A-Print Corporation.

 

de Dios, Emmanuel S.  1988.  “The Erosion of the Dictatorship,” sa Dictatorship and Revolution:  Roots of People’s Power, eds. Aurora Javate De Dios, Petronilo Bn. Daroy at Lorna Kawal Tirol, 70-131.  Lungsod Quezon:  Conspectus Foundation, Inc.

 

de Paolo, Ron (kasama ang potograpo na si Harry Redl).  1966, 8 Agosto.  “Philippines’ First Lady at work:  Busy Beauty in the Barrios, How ‘Miss Manila’ became First Lady,” LIFE Asia Edition, 70-78.

 

Deriada, Leoncio P.  1994.  “Imelda of the Islands,” sa The Week of the Whales & Other Stories, 73-83.  Lungsod Quezon:  New Day Publishers.

 

Gunnes, Christopher.  2000, 31 Oktubre.  “The Day I Met Imelda Marcos,” BBChttp://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1000140.stm.

 

Jiménez, David.  2004, 9 Mayo.  “’Santa Imelda’ de Filipinas,” Cronicas (Un Suplemento de El Mundo).  http://www.elmundo.es/cronica/2004/447/1084196070.html.

 

Joaquin, Nick (Quijano de Manila).  1968, Agosto.  “Art in the Palace,” sa Doveglion & Other Cameos, 1-13.  Maynila:  National Book Store, Inc.

 

Kelley, Ken at Phil Bronstein.  2008, Mayo.  “1987 Playboy Interview:  Imelda & Ferdinand Marcos,” Playboy Phiippines, 36-45.

 

Lopez, Antonio.  1987, 5 Hulyo.  “Interview / Ferdinand Marcos:  ‘My Heart is There,’”  Asiaweek, 30-32, 34-35.

 

Lopez, Antonio.  1987, 5 Hulyo.  “Interview / Imelda Marcos:  ‘The World is Against Us,’”  Asiaweek, 33.

 

Malanes, Maurice.  1999, 21 Setyembre.  “Remembering Martial Law,” Philippine Daily Inquirer, 16.

 

Martinez, Manuel F.  2002.  “The Kamikaza Attack on Mrs. Marcos,” sa Assassinations & Conspiracies:  From Rajah Humabon to Imelda Marcos.  Lungsod ng Pasig:  Anvil Publishing Inc., 175-185.

 

Mydans, Seth.  2006, 21 Marso.  “The Life of Imelda Marcos, in Powerpoint and Plastic,” New York Timeshttp://www.nytimes.com/2006/03/21/international/asia/21marcos.html?_r=1&scp=3&sq=Imelda+Marcos&st=nyt&oref=slogin.

 

Mydans, Seth at Richard Vokey.  1982, 13 Setyembre.  “The World According to Imelda,” Newsweek, Setytembre 13, 24.

 

Ocampo, Ambeth R.  1986.  “Malakas at Maganda:  The Book That Never Was” sa Aguinaldo’s Breakfast, 214-217.  Lungsod Pasig:  Anvil Publishing, Inc, 1993.

 

Ong, Charlson.  Memories of a Martial Law Minor (sanaysay na pinakomisyon para sa The Philippine Century: 1900-2000, na inilathala ng Philippines Free Press).  http://philippinesfreepress.wordpress.com/2006/02/19/memories-of-a-martial-law-minor/.

 

Patawaran, AA.  2006, Enero-Pebrero.  “Ilocos Imeldific!:  On A Tour of Ilocos Norte in the Company of One Of Its Most Ardent Lovers, Imelda Romualdez Marcos,” Stopover, 94-103.

 

Perdon, Renato.  2008.  “Two Women:  Evita and Imelda,” sa Footnotes to Philippine History, 200-220.  Sydney at Maynila:  The Manila Prints.

 

Porio, Emma.  2008, 23-25 Hulyo.  “Governance, Capital and Shifting Spaces of Power in Metro Manila.”  Papel na binasa sa ika-8 Pandaigdigang Kumperensya para sa Araling Pilipino (ICOPHIL) na ginanap sa Philippine Social Science Center, Lungsod ng Quezon.

 

Quismundo, Tarra.  2006, 8 Nobyembre.  “Imelda Basks in Past Glory, Pushes Tunnel.”  Philippine Daily Inquirerhttp://newsinfo.inq7.net/breakingnew…ticle_id=31143

 

Reginato, James.  2007, Abril.  “Forever Imelda,” Whttp://www.style.com/w/feat_story/030407/full_page.html.

 

Rosales, Etta.  1999, 21 Setyembre.  “Face Off,” The Philippine Star, 12.

 

Rowan, Roy.  1976, 7 Hunyo.  “Malakas and Maganda at Home,” TIME, 10-11.

 

Seno, Alexandra A.  2004, 2 Pebrero.  “The Last Word Imelda Marcos:  Inside The Mind of Imelda,” Newsweek, 58.

 

Sindayen, Nelly.  2006, 26 June.  “10 Questions:  Imelda Marcos,” TIME.

 

Treen, Joseph, Richard Vokey at Tessa Namuth.  1983, 5 Setyembre.  “The Iron Butterfly,” Newsweek, 12.

 

Tubeza, Philip.  2006, 5 Setyembre.  “Imelda Wants to be Mayor of Manila,” Philippine Daily Inquirer, A19.

 

Vanzi, Sol José.  1998, 7 Oktubre.  “Supreme Court Acquits Imelda on 3 Grounds,” Philippine Headline News Onlinehttp://www.newsflash.org/199810/hl/hl000959.htm.

 

Zamora, Fe.  2007, 18 Hulyo.  “Imelda Marcos visits PGH, ‘scene of crime’,” Philippine Daily Inquirerhttp://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20070718-77261/Imelda_Marcos_visits_PGH%2C_%91scene_of_crime%92

 

Mga Bidyo at Audio:

 

Abunda, Boy, int.  2005, 30 Disyembre.  “Mrs. Marcos,” Kontrobersyal.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Bigornia, Doris, narr.  1999, Setyembre.  “Apo Marcos,” The Correspondents.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Brocka, Lino, dir.  1975.  Maynila sa Mga Kuko ng Liwanag.

 

__________.  1979.  Jaguar.

 

__________.  1990.  Gumapang Ka Sa Lusak.

 

Byrne, David at Fatboy Slim.  2010.  “Please Don’t,”  Here Lies Love concept album.

 

de Castro, Noli, pres.  1999, 13 Hunyo.  Anak ng Bayan.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Diaz, Ramona, dir.  2003.  Imelda:  Power, Myth, Illusion.  W.p.:  CineDiaz, Inc.

 

Garcia, Dante Nico, dir.  2008, 28 Setyembre.  Newsmakers.  Lungsod Quezon:  GMA News and Public Affairs.

 

GMA News and Public Affairs.  2004, 7 Setyembre.  Reporter’s Notebook.  Lungsod Quezon:  GMA News and Public Affairs.

 

Hotdog (Rene at Dennis D. Garcia).  1974.  “Miss Universe ng Buhay Ko.” Hotdog Greatest Hits.  Maynila:  Bell Films, Dyna Records at Universal Records, 1992.

 

Hotdog (Rene at Dennis D. Garcia).  1976.  “Manila.” Hotdog Greatest Hits.  Maynila:  Bell Films, Dyna Records at Universal Records, 1992.

 

IRM Production.  1981.  Conquest of Iraq.  Lungsod ng Makati:  IRM Production, 2005.

 

Lacaba, Jose F., manunulat.  2002.  Lakas Sambayanan.  Lungsod ng Pasig:  Foundation for World Wide People Power.

 

Lazaro, Che-Che, narr.  2007, 15 August.  “Araw ng Paniningil,” Probe.  Lungsod ng Quezon:  Probe Productions.

 

Logarta, Charo at Abner Mercado, narr.  2007, 31 Hulyo.  “Yaman ng Marcos:  Deal or No Deal,” The Correspondents.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Lopez, Jade, narr.  2003, Setyembre.  “Nakaw na Ninakaw,”  The Correspondents.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Magsaysay, Jing, narr.  1999, Setyembre.  “Karinyo Militar,” The Correspondents.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Maramag, Ileana, manunulat.  1973.  The First Lady’s Visit To Australia.  Maynila:  National Media Production Center (Jess Decolongan, narr).

 

Markowitz, Robert, dir. 1988.  A Dangerous Life.  Australia: Shuiyi Investment, Ltd, Autralian Broadcasting Corporation at Home Box Office (Tatlong-bahaging dulang pantelebisyon na kinatatampukan ni Gary Busey at Rebecca Gilling).

 

Mercado, Cheri, narr.  1999, Hulyo.  “Ang Pagbabalik ni Madam,” The Correspondents.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

National Media Production Center.  1974.  China Visit:  IRM and FM, Jr. Maynila:  National Media Production Center.

 

__________.  1979.  Mission Accomplished (Ikatlong pagbisita ni Imelda sa Tsina).  Maynila:  National Media Production Center.

 

__________.  1982.  A Reaffirmation of Eternal Friendship (Ika-apat na pagbisita ni Imelda sa Tsina).  Maynila:  National Media Production Center.

 

Nolasco, Butch dir.  2008, 21 Agosto.  Beyond Conspiracy:  25 Years After The Aquino Assassination.  Lungsod ng Pasig:  Foundation for World Wide People Power.

 

Philippine Center for Investigative Journalism.  2006.  “Imelda Marcos:  ‘The greatest moment of Marcos was Edsa’” sa PCIJ Channel.  http://pcij.org/blog/wp-files/podcasts/Imelda.mp3.

 

Rao, Anjali, narr.  2007,  24 Enero. Talk Asia:  Imelda Marcos.  HongKong:  Cable News Network.  http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/01/19/talkasia.marcos.script/index.html

 

Reyes, Joey, manunulat.  2004.  Papogi:  The Imaging of Philippine Presidents.  Maynila:  Philippine Center for Investigative Journalism.

 

Roño, Chito, dir.  2002.  Dekada 70.  Lungsod Quezon:  Star Cinema.

 

Severino, Howie G. at Ella Marie C. Evangelista.  2005.  “Multo ng Nakaraan, dokumentaryo ni Howie Severino,” I-Witness.  Lungsod ng Quezon:  GMA News and Public Affairs.

 

 

Tiongson, Lito, manunulat.  1997, 21 Setyembre.  Batas Militar:  A Documentary About Martial Law in the Philippines.  Lungsod ng Pasig:  Foundation for World Wide People Power (Unang ipinalabas sa ABS-CBN).

 

Trofeo, Dik, dir.  1974.  Kasaysayan ng Lahi.  Metro Manila:  National Media Production Center.

 

__________.  1975.  Gates of Friendship, Bridges For Tomorrow (Pagbisita ni Pang. At Gng. Ferdinand at Imelda Marcos sa Tsina).  Metro Manila:  National Media Production Center.

 

__________.  1981.  The Revolution From The Center.  Metro Manila:  National Media Production Center.

 

__________.  2003, 12 Oktubre.  Sa Mata ng Balita:  50 Taon ng Pamamahayag.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Walang May-Akda.  1975.  The Record of the 8th Kajima Peace Award.  W.p.: w.t.

 

Webb, Pinky, int.  2007, 25 Hunyo.  “Pinky Meets Meldy,”  Umagang Kay Ganda.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

Yan, Rico, narr.  1999, Setyembre.  “Bagong Lipunan,”  The Correspondents.  Lungsod Quezon:  ABS-CBN News and Current Affairs.

 

THE JVAN LVNA CODE:Pagtuturo ng Kasaysayan Gamit ang “Parisian Life” (a.k.a. “the Php 46 Million Painting”)

05 Nagpapakita ito ng isang babaeng nakaupo sa isang Parisian Café na pinagmamasdan ng tatlong lalake

Ang “Parisian Life” ni Juan Luna. Nasa Koleksyong GSIS sa Pambansang Tipunan ng Sining ng Pambansang Museo ng Pilipinas. Kuha ni John Ray Ramos.

Ang bawat museo ay may isang tampok na likhang-sining na maituturing na pinakamahalagang obra maestra ng kanilang koleksyon:  Kung Spoliarium ni Juan Luna ang sa Pambansang Museo, at Virgenes Cristianas Expuestas Al Populacho ni Felix Resureccion Hidalgo ang sa Metropolitan Museum of Manila, ang Parisian Life naman ang sa GSIS Museo ng Sining.  Bagama’t mas maliit at hindi ganoong kapopular ang isa pang likhang sining na ito ni Luna noong 1892, hindi ito pahuhuli sa kontrobersiya nang bilhin ito ng Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pamahalaan (GSIS) sa Christie’s sa Hongkong noong 2002 sa halagang Php 46 Milyon.  Maraming kumuwestiyon sa paggamit ng GSIS ng pera ng bayan sa pagbili nito bagama’t bilang isang investment na hindi nababawasan ang halaga, nananatili itong asset sa pondo ng GSIS.

 

Kung pagbabatayan ang iba nitong pangalan na Intérieur d’un Café, ipinapakita ng pinturang ito ang isang babaeng nakaupo sa isang kapihang Pranses at pinagmamasdan ng tatlong lalakeng nag-uusap.

 

Pangunahin nang ibinatay sa mga datos at puntos na ibinibigay ng ekspertong si Dr. Eric Zerrudo sa kanyang tatlong-oras na lektura ukol sa tatlong interpretasyon ng Parisian Life, at sa sarili kong karanasan bilang historyador, guro sa Kasaysayan, at docent/tour guide/historian-on-board, sisikapin ng aking presentasyon na ipakita ang gamit ng obra maestrang upang paigtingin ang interes ng mga bata sa Kasaysayan, liban pa sa mga asignaturang MAPE at Art History.

 

Sa pamamagitan ng Parisian Life, maaaring ipakilala sina Juan Luna, José Rizal, Andres Bonifacio, Gregoria de Jesus, Juan Nakpil, ang Kilusang Propaganda, ang Katipunan at ang Himagsikang Pilipino, maging ang mga hindi kilalang bayani na katulad ni Dr. Ariston Bautista-Lin.  Lalakbayin ang Pilipinas, Espanya, Pransya at Hongkong, at ipakilala ang konsepto ng sining bilang salamin ng mga tunay na pangyayari at ang kahalagahan ng Heritage.  Lahat ng ito sa isang peregrinasyon upang mahayag ang isang misteryo:  Sino ang babae sa likhang-sining?

 

Sa huli, maaaring itanong, hindi kung ano ang halaga ng obra maestra sa bayan, kundi ano ba ang halaga natin bilang isang bayan sa harap ng obrang ito upang maging nararapat sa pamanang kahusayan at kabayanihan ng ating mga ninuno.  Bilang mga guro ng Kasaysayan, magagamit natin ang likhang ito sa napakahalagang misyon upang udyukin ang mga bata na mahalin ang bayan at mga pamana nito tungo sa kaginhawaan ng lahat tulad ng binanggit ni Andres Bonifacio, “Ampunin ang bayan kung nasa ay lunas pagka’t ginhawa niya ay para sa lahat.”

Download whole paper:  Chua – PARISIAN LIFE The Jvan Lvna Code

Watch a lecture-performance by Xiao Chua:  https://www.youtube.com/watch?v=Qj5NUerC9yk&list=PLNSgpaK0T-m0GEMK8wmig4FUB1kjm3F1f

Para sa Ika-apat na Arts Congress ng Pamantasang De La Salle Maynila na may temang “Culture and Arts in Nation Building” noong hapon ng 16 Pebrero 2011 sa Silid 507, Bulwagang Don Enrique T. Yuchengco, Pamantasang De La Salle, Lungsod ng Maynila.  Unang binasa sa Pambansang Kumperensya ng Kapisanang Pangkasaysayan ng Pilipinas (Philippine Historical Association) na may temang “Sining sa Pagtuturo ng Kasaysayan” noong hapon ng 17 Setyembre 2010 sa Museo ng Sining ng Paseguruhan ng mga Naglilingkod sa Pamahalaan (GSIS), Lungsod ng Pasay, Kalakhang Maynila

LOOKING DOWN ON EACH OTHER: The Filipinos and the Chinese, a History of Racism

Xiao Chua - Esquire - The Filipinos and the Chinese 02b

This article was published in Esquire Philippine edition, November 2015, 70-73. Reposted in celebration of Chinese New Year 2016. With gratitude to Editor-in-Chief Erwin Romulo.

LOOKING DOWN ON EACH OTHER: 

The Filipinos and the Chinese, a History of Racism

 

This is not exclusive to the Chinese.  Our telenovelas can attest to that.

 

By Xiao Chua

 

I am a Filipino with Chinese blood.  My great grandfather who was pure Chinese married a Filipina, making me more Filipino than Chinese—I wasn’t able to acquire the culture and the language simply because I was raised by already Filipino parents.  Yet recently, my historical articles in a network website were flooded by comments basically saying, “Why should I listen to him, he is Chinese?”

 

I have been doing public work for years now and it’s the first time I am confronted by this.  I was shocked and hurt by this at first, since nothing is more important to me than my Filipino identity.  It’s my only treasure.

 

A lot the racist sentiments understandably stem from the West Philippine Sea debacle. This is despite the fact that in the past few decades an educational campaign, largely made by Kaisa Heritage Center, had stated that the Chinese and the Filipinos with Chinese heritage in the Philippines are Tsinoys and Filipinos.  They emphasized the Chinese in Philippine life and their contribution to the building of the nation—From the Chinese who traded with the ancient kingdoms of the Philippines, to the Sangleys who provided goods and services during the colonial period, in which we shared a painful history (i.e. Chinese massacres); the participation of the ethnic Chinese and the “Tsinoy,” in the struggle for freedom—during the Philippine Revolution and the Guerrilla Resistance Movement of the Pacific War; and the continued impact of the “Tsinoy” in the Philippine economy.  They emphasized that “Tsinoys” are Filipinos.

 

Racial slurs against the Chinese and the Tsinoys are not new.  An old cartoon reproduced by Ambeth Ocampo in his book Aguinaldo’s Breakfast and Other Looking Back Essays shows the “Apat na espesyalidades ng Mga Intsik,” presumably from the early 20th Century: “Para sumarap ang pancit lang-lang,” which shows a stereotypical Chinese guy with pig tail putting a cat in the soup; “Para sumarap ang tsokolate,” a Chinese guy sweats himself on the drink; “Para sumarap ang chicharon” and “Para sumarap ang tira-tira,” the Chinese guy spits on the food.

 

Seeing archive copies of local newspapers in Tarlac from the early 1970s made me realize that the intense nationalism and anti-colonial sentiment during that time were also directed to the Chinese in the Philippines. Political cartoons showed big Chinese figures taking over the islands, the bed and the dining table from small Filipino figures, with calls to uphold Philippine independence and patrimony from “aliens.”

 

It seems that we have been mean to the Chinese for quite some time.

 

But according to some Filipinos, the Chinese are also racist towards Filipinos.  They pointed to the fact that traditional Chinese families refuse to intermarry with the local population, very similar to the Jews exclusivist attitude of not intermarrying with their host peoples in Europe, which eventually contributed to the anti-Semitic sentiment that would lead to the injustices and atrocities of the holocaust.

 

I asked my ethnic Chinese students if they were aware of this.  China is not called China by the Chinese but Zhongguo, for Middle Kingdom.  In the time of the emperors, the Chinese considered people from other lands as barbarians.  I was asking them if this has something to do with their culture.  They said they were unaware of this.

 

So if it’s not in their culture, could it be that this came as a reaction to centuries of negative racial attitudes not just by the Filipinos but by the Spaniards?

 

“You are right to say that the objection to intermarriage is partly a kind of defensive ethnocentrism that was reinforced by the historical racism Chinese experienced in the Philippines under Spanish rule.”  Said Prof. Caroline S. Hau, professor at the Kyoto University and author of The Chinese Question:  Ethnicity, Nation and Region In and Beyond the Philippines, but according to her there is a more compelling reason.

 

Answering my questions, she said that indeed the ethnic Chinese here have a sense that they are a separate and distinct “people” (lannang), so their “enclave” mentality.  But this is actually a more recent phenomenon because the ethnic Chinese migrants, who for a long time were mostly men, intermarried a lot with the local population, giving rise to the large Chinese mestizo population in the country.  If the Chinese were originally exclusivist, there would be no large portion of this country today exclaiming “I have Chinese blood.”

 

But China was wracked with turbulent historical occurrences from the late 19th century and for the next fifty years:  the Chinese Revolution, the Civil War, the brutal Japanese occupation (1937-1945) and the communist takeover by 1949.  Many of these Chinese migrants, which now included women, found haven in the Philippines.  For the first time it became possible to produce “Chinese families.”  According to Hau, “This trend also coincided with the rising Filipino and Chinese nationalisms (backed by state policies on citizenship, education, immigration, as well as popular attitudes toward ‘Chinese’ and ‘Filipinos’) that further hardened the ‘identities’ and ‘self-identification” of people who in earlier years would not have been so inflexible.”

 

But the more compelling reason for the “enclave” mentality was (and according to Hau plays “a more crucial role”) is class prejudice.  The ethnic Chinese who had made a fortune would not want to marry their daughters with people of the lower class—“the anxieties seem to focus especially on, for example, fears regarding a daughter eloping with the family driver, or a son marrying a dancer or waitress and such.”  In other words, to keep the money in the family.  If that is so, then, this is not exclusive to the Chinese.  Our telenovelas can attest to that.

 

Despite the resistance of a certain part of the ethnic Chinese population to intermarry, it continued to happen, especially among those who move out of the Chinese district of Binondo to have more chances of finding Filipino partners, the younger generation of parents with a more liberal attitude, or the Chinese who, in increasing numbers, had gone to university and as professionals get exposed to Filipino co-workers, and… fall in love.  And then of course, in 1975, the state granted Filipino citizenship en masse to the Chinese population.

 

We Filipinos are offended when foreigners throw racist remarks our way.  But we have to remind ourselves that we also have racist tendencies (toward the Indians or the blacks for example).  And this ethnocentrism is shaped by history, policy and contemporary attitudes.  Awareness that we are racist is the beginning of the solution.  Avoiding racism shows our maturity as an individual and as a nation.

 

Speaking of the nation, it should not defined by race, but by the feeling of wanting to be part of that nation.  I dream of one nation that is also more inclusive to the many cultures and ethnicities within it.

 

As for my detractors, I have learned to ignore them.

 

I know who I am.  I am Filipino.

 

Xiao Chua is a historian and writer.

 

 

MIRIAM: RISE OF A PRINCESS (Reportage of a Homecoming)

001

Cover of the original MSS (manuscript)

This is a memorial that the author was once a missosologist.

This book, originally written and compiled in 1999 to celebrate the homecoming of Miss Universe First Runner-up Miriam Quiambao, was written when the author was still fourteen years old.

The author went on to become a historian.

In 2009, the manuscript was encoded for a tenth anniversary edition for limited distribution.

Today, 23 January 2016, after 42 years, a Filipina comes home again wearing the crown of Miss Universe, Pia Alonzo Wurtzbach.

We are releasing again this book on this inspiring and beautiful day, along with the original scrapbook coming from different periodicals from that time that we had another homecoming that inspired the Filipinos just as well, seventeen years ago…

This is the story of Miriam Quiambao.

Download:  Chua – Chua – Miriam Rise of A Princess 2016

BONIFACIO: ANG UNANG PANGULO Isang Study Guide Para sa Pelikula

12239492_919474224804353_6639191019772459813_n

 

Pakidownload dito:  Bonifacio Ang Unang Pangulo Film Study Guide

XIAO TIME, 13 December 2013: MGA ARAL SA BUHAY NI NELSON MANDELA

Text of the broadcast of the news segment Xiao Time, the three-minute history documentaries at News@1 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Nelson Rolihlahla Mandela, 1918-2013

Nelson Rolihlahla Mandela, 1918-2013

13 December 2013, Friday: http://www.youtube.com/watch?v=zvhwvCjBonQ

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Alam niyo ba na hindi si Crisostomo Ibarra ang bayani ni Jose Rizal sa kanyang mga nobela?  Ayon kay Heneral Jose Alejandrino, nabanggit sa kanya ni Rizal na pinagsisihan niya na pinatay niya si Elias at hindi si Crisostomo Ibarra sa kanyang unang nobela na Noli Me Tangere.

Jose Rizal at Jose Alejandrino sa Madrid.  Mula sa Vibal Foundation.

Jose Rizal at Jose Alejandrino sa Madrid. Mula sa Vibal Foundation.

Jose Alejandrino.  Mula sa Vibal Foundation, Inc.

Jose Alejandrino. Mula sa Vibal Foundation, Inc.

Si Ibarra (na kamukha ni Rizal) sa unang eksena ng Noli Me Tangere sa bahay ni Kapitan Tiago.  Obra maestra ni Leonardo Cruz.

Si Ibarra (na kamukha ni Rizal) sa unang eksena ng Noli Me Tangere sa bahay ni Kapitan Tiago. Obra maestra ni Leonardo Cruz.

Si Ibarra at Elias sa pinilakang tabing.

Si Ibarra at Elias sa pinilakang tabing.

Kung alam lamang niya na makakapagsulat siya ukol sa himagsikan dapat daw ay binuhay niya si Elias dahil siya ang nagtataglay ng mga kinakailangang katangian ng isang tao na namumuno sa isang himagsikan:  noble character, patriotic, self-denying and disinterested.  Si Ibarra raw kasi ay makasarili, na kumilos lamang nang masaktan ang kanyang interes, at ang kanyang mga mahal sa buhay.  Sa mga katulad raw ni Ibarra na paghihiganti ang naiisip, walang tagumpay na dapat maasahan sa kanilang mga kilos.

Si Elias, si Maria Clara at si Crisostomo Ibarra.  Obra maestra ni Carlos "Botong" Francisco.

Si Elias, si Maria Clara at si Crisostomo Ibarra. Obra maestra ni Carlos “Botong” Francisco.

Si Rizal at si Elias.

Si Rizal at si Elias.

Nakakatuwa na sa kasaysayan ng daigdig, mayroong isang tao na tumumpak sa katangian ng isang Elias:  si Nelson Rolihlahla Mandela, na sumakabilang buhay noong nakaraang December 5 at magkakaroon ng state funeral sa Linggo, December 15 sa Qunu, South Africa.

NOW HAPPENING AS I BLOG:  Family members stand near former South African President Nelson Mandela's casket during his funeral service in Qunu, South Africa, Dec. 15, 2013.  Associated Press.

NOW HAPPENING AS I BLOG: Family members stand near former South African President Nelson Mandela’s casket during his funeral service in Qunu, South Africa, Dec. 15, 2013. Associated Press.

Si Mandela ay isinilang sa isang pamilya ng mga datu noong 1918.  Ngunit dahil ang Timog Africa ay nasa pamumuno noon ng mga Kolonyalistang British, naging malupit maging para sa kanya ang lipunan.  Noong 1948, isinabatas ang Apartheid, mula sa salitang “apart,” ang pagbubukod ang paghihiwalay sa mga puti at mga itim halimbawa sa mga pampublikong lugar, mga banyo, mga bus at mga paaralan.  Naglalagay ng mga karatulang “For whites only.”

Si Mandela bilang abogado.

Si Mandela bilang abogado.

Si Mandela bilng boksingero.

Si Mandela bilng boksingero.

Sampol ng paghihiwalay batay sa Apartheid.  Mula sa Wikipedia.

Sampol ng paghihiwalay batay sa Apartheid. Mula sa Wikipedia.

Gayundin, nararanasan din nilang maduraan o hindi pagbentahan sa tindahan.  Naging rebolusyunaryo si Mandela at nakibaka laban sa Apartheid.  Bagama’t naniniwala siya sa mapayapang pakikibaka tulad ng ginawa ni Gandhi, naniniwala siyang taktika ito kaysa prinsipyo.  Kung hindi magtatagumpay ang mapayapang pakikibaka, wala itong silbi.  Tulad ni Andres Bonifacio, ang marahas na himagsikan ay isang huling opsyon.

Si Mandela ay inaresto.

Si Mandela ay inaresto.

Si Mandela na tumutungo sa kanyang paglilitis suot ang tradisyunal na kasuotan ng kanyang dugong bughaw na pamilya.

Si Mandela na tumutungo sa kanyang paglilitis suot ang tradisyunal na kasuotan ng kanyang dugong bughaw na pamilya.

Ilang beses ikinulong hanggang sa mapatawan ng habangbuhay na pagkakabilanggo at ikinulong sa notoryus na Robben Island Prison kung saan siya ay araw-araw na ibinulid sa mahirap na pagtatrabaho sa ilalim ng mainit na sikat ng araw.  Sa loob ng kulungan, nakibaka siya para matanggal ang hard labor na ito sa mga bilanggo.

Robben Island Prison.

Robben Island Prison.

Mabigat na pagtatrabaho ng pagsisibak ng mga bato sa piitan ng islan ng Robben.

Mabigat na pagtatrabaho ng pagsisibak ng mga bato sa piitan ng islan ng Robben.

Si Mandela habang inaayos ang kanyang kasuotan sa piitan.

Si Mandela habang inaayos ang kanyang kasuotan sa piitan.

Si Mandela bilang isang preso.

Si Mandela bilang isang preso.

Si Mandela at si Pangulong William Jefferson Clinton na nagmo-moment sa loob ng naging piitan ni Nelson Mandela sa Robben Island.

Si Mandela at si Pangulong William Jefferson Clinton na nagmo-moment sa loob ng naging piitan ni Nelson Mandela sa Robben Island.

27 taon siyang nakakulong ngunit nang siya ay pinalaya noong 1990, hindi naghiganti.  Nakipag-usap siya sa bagong pinuno ng South Africa na si F.W. de Clerk sa tuluyang pagbabasura sa Apartheid, at dahil dito nagtamo sila kapwa ng Nobel Peace Prize.  At nang ganapin ang unang halalan na isinama ang mga itim noong 1994, nahalal si Mandela na Pangulo.

Nang mapalaya si Nelson Mandela mula sa piitang Victor Verster habang hinahawak ang kamay ng kanyang asawa na si Winnie, 11 February 1989.

Nang mapalaya si Nelson Mandela mula sa piitang Victor Verster habang hinahawak ang kamay ng kanyang asawa na si Winnie, 11 February 1990.

Si Mandela at si Pangulong F. W. de Clerk habang tinatanggap ang kanilang mga premyo Nobel, 1993.

Si Mandela at si Pangulong F. W. de Clerk habang tinatanggap ang kanilang mga premyo Nobel, 1993.

Itinatag niya ang mga Truth and Reconciliation Commission na siyang kumuha ng testimonya ng mga biktima ng pag-abuso sa karapatang pantao sa harapan ng mga bumiktima sa kanila at kung saan maaari ring humingi ng amnestiya ang mga nambiktima.  Dahil napag-usapan ang mga alaalang sumugat, naging salik ito sa pagkahilom ng mga ito at sa pagkakaisa ng mga puti at itim sa Timog Africa.

Si Arsobispo Desmond Tutu, kaibigan at kaisa sa pakikibaka ni Mandela, at ang kanyang mga kasama sa Truth and Reconciliation Commission.

Si Arsobispo Desmond Tutu, kaibigan at kaisa sa pakikibaka ni Mandela, at ang kanyang mga kasama sa Truth and Reconciliation Commission.

Ang unang pagpupulong ng Truth and Reconciliation Commission sa London.

Ang unang pagpupulong ng Truth and Reconciliation Commission sa London.

Si Nelson Mandela at si Pangulong Corazon Aquino ng Pilipinas.

Si Nelson Mandela at si Pangulong Corazon Aquino ng Pilipinas.

Tutol si Mandela sa dominasyon ng mga puti ngunit tutol din siya sa dominasyon ng mga itim.  Mula 1994 hanggang 1999, nagtagumpay siya na ipunla ang mga reporma at pagkakapantay-pantay sa kanyang bansa at dahil dito, siya ang kinilalang Ama ng Sambayanang Timog Aprikano.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan and that was Xiao Time.

(Pasay Rotonda, 12 December 2013)

Si Nelson Mandela, ang Ama ng Sambayanang Timog Aprikano.

Si Nelson Mandela, ang Ama ng Sambayanang Timog Aprikano.

BAKIT PARANG AYAW KONG PANIWALAAN SI LAZARO MAKAPAGAL KAHIT SIYA ANG NANGUNA SA PAGPATAY KAY ANDRES BONIFACIO?

Michael Charleston “Xiao” Chua

Historical Consultant, Katipunan (GMA Network)

Lumilitaw na may ilang bersyon ang pagpatay kay Gat Andres Bonifacio.  Nangyari ito dahil hindi naging transparent ang mga kinauukulan sa nangyari at maaari pang may pagnanais na ikubli ito.

Tanging larawan, at kupas pa, ni Andres Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan.  Mula kay Jim Richardson.

Tanging larawan, at kupas pa, ni Andres Bonifacio, tagapagtatag ng Katipunan. Mula kay Jim Richardson.

Procopio Bonifacio.  Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Procopio Bonifacio. Mula kay Isagani Medina sa Great Lives Series.

Ayon sa mga ilang mga historyador, na may punto rin naman:  isa lang ang taong dapat paniwalaan pagdating sa pagkamatay ni Andres Bonifacio, dahil eyewitness siya.  Ang pinuno mismo ng pagpatay kay Andres Bonifacio na si Lazaro Makapagal.  Ito ang nanaig sa historiyograpiya.  Dinala niya sa bundok ang magkapatid na Andres at Procopio dala ang isang selyadong sulat mula sa Conseho de Guerra ng pamahalaan ni Heneral Emilio Aguinaldo, na nagtataglay pala ng hatol na barilin ang patayin ang magkapatid.

Komandante Lazaro Makapagal, mula kay Isagani Medina.

Komandante Lazaro Makapagal, mula kay Isagani Medina.

Pero ang eyewitness na ito.  Dalawa ang ibinigay na version ng pagpatay: Una, sa isang testimonya na ibinigay niya kay Santiago Alvarez para sa isang dyaryo, mga tatlong dekada matapos ang pangyayari, nang malaman ang hatol, nanangis na yumakap raw ang Procopio at sinabing “Kuya, paano tayo?”  Di raw nakakibo ang Andres at “umaagos ang mapapait na luha sa dalawang mata.”  Tumalikod raw si Makapagal sa habag sa magkapatid at hindi tingnan ang pagbaril sa Supremo.

"The Verdict," obra ni Rody Herrera. Ayon sa testimonya ni Lazaro Makapagal. Makikita sa aklat na Fine Artists of the Philippines 1999 ni Marlene Aguilar at Larry Bortles.

“The Verdict,” obra ni Rody Herrera. Ayon sa testimonya ni Lazaro Makapagal. Makikita sa aklat na Fine Artists of the Philippines 1999 ni Marlene Aguilar at Larry Bortles.

Nag-iba ng testimonya ang lolo mo nang sumulat siya kay Jose P. Santos.  Nang basahin raw niya ang hatol sa magkapatid, napatalon daw at nagsabi si Procopio ng “Naku Kuyang!” Napaluhod raw si Bonifacio at akmang yayakapin siya at umiiyak na nagsabing, “Kapatid, patawarin mo ako.”  Unang binaril si Procopio.  Muli raw nagmakaawa nang nakaluhod si Bonifacio at sinabing “Kapatid, patawarin mo ako!”  Sagot ni Makapagal, “Wala akong magagawa!”  Noo’y tumakbo ang Supremo at tinugis nila sa kakahuyan at malapit sa ilog ay binaril nila hanggang mamatay.

Ok, dalawa ang version niya.  Sorry naman,  tao lang siya.  Sa pangalawa hindi na siya tumalikod, hinabol nila ang tumakbong Supremo.  Sabi ng historiyograpiya, malaki ang timbang para sa testimonya  ng eyewitness.  Primary source kasi siya.  Tapos ang kwento. Pero ang natutunan ko rin sa historiyograpiya sa UP ang nagsasabi sa akin na huwag akong maniwala sa lahat ng nababasa ko, maging kritikal ako, at gamitin ang pagsusuri ng mga batis.  Internal o external criticism.

Pero bakit gusto kong pagdudahan ang testimonya niya:

Una:  Sa testimonya ni Makapagal, naglalakad ag Supremo patungo sa bundok.  Pinalilitaw niya na mababa at iisa ang sugat ni Andres Bonifacio.  Sa gunita ni Emilio Aguinaldo na isinulat niya noong matanda na siya, nagdadrama ang Andres at nagpabuhat sa duyan kahit na ang sugat niya ay isang sentimetro lamang ang lalim.  Ok.  Pero sa eyewitness accounts mula sa paglilitis at sa nakolekta ni Santiago Alvarez, nang mabaril sa balikat ang Supremo at sinaksak ni Intsik Paua sa leeg, sumulimpat ang dugo at malubha ito.  Dinala siya sa duyan mula sa pagkakahuli sa Limbon ng 28 Abril, 1897.  Hindi ginamot ang mga sugat nila.  Pero hindi makikita ang epekto ng gangrene na ito sa testimonya ni Makapagal.  Ayon kay Artemio Ricarte, bagama’t hindi si Makapagal ang pinangalanan niya na pumatay kay Bonifacio kundi si Agapito Bonzon at Paua na mga humuli kay Bonifacio sa Limbon, may kwento siya na DALA-DALA SA DUYAN si Andres Bonifacio.

Pangalawa:  Oo, primaryang batis nga si Lazaro, pero  HINDI LAHAT NG PRIMARYANG BATIS AY MAGSASABI NG TOTOO.  May motibo ba na magsinungaling si Lazaro?  Sa aking palagay oo.  Kung ako si Lazaro, gugustuhin kong palitawin na kahit papaano, hindi ako super engot o mali sa ginawa ko.  Or in short, na tama ang ginawa ko.  Kung gayon, palilitawin kong DUWAG SI ANDRES BONIFACIO, nagluluhod.  Kahit na sa aksyon ni Bonifacio ayon sa ibang nakakita, atapang-a-tao siya.  Bakit siya hihingi ng tawad kung sa buong pagtigil niya sa Cavite, iginiit niya na siya ang tunay na pinuno ng himagsikan?  Tumakbo pa?  E hindi ba atapang-a-tao nga. Pangatlo:  Ang tagal ng paglipas ng panahon ng pagkakuwento.

Lazaro Makapagal.

Lazaro Makapagal.

PERO WALA TAYONG MAGAGAWA SIYA ANG PRIMARYANG BATIS. May mga sekundaryang batis na pwedeng makita.  Isinulat mismo ni Emilio Aguinaldo sa kanyang talambuhay ni Andres Bonifacio na ipinasok niya sa contest bilang si “Dalomag,” mayroon daw kwento si Paciano Rizal na ayaw na barilin ng Katipunero ang Supremo, kaya kinuha ni Jose Clemente Zulueta ang baril at ipinutok ito sa Supremo.  Kung isinulat ito ni Aguinaldo, na malamang sa malamang pinag-ulatan ng pagpatay kay Supremo ni Makapagal, dapat itong paniwalaan.  Pero sabi ni Aguinaldo, hindi na niya alam ang nangyari dahil sa araw ng pagpatay, lumusob ang mga Espanyol sa Maragodon, ang bayan kung saan din nilitis at pinatay ang Supremo.   Pero bakit hindi tumutugma ang kwento nilang mag-amo?  Tapos, sa kanyang mga gunita, sasang-ayon din siya na si Lazaro Makapagal nga ang nanguna sa pagpatay sa Supremo.  Mayroon bang bersyon na tinatawag kong “Luis Dery” hypothesis.  Ipinangalan sa tagapanguna nito na si Dr. Luis Camara Dery na naniniwala na dahil sa mas maagang date nang paggunita noon sa pagkamatay ng Supremo, 23 Abril 1897 (at ang nakalagay sa matandang marker sa Maragondon kung saan nakalagay na inilibing ang mga labi doon ng 26 Abril), ay sa pag-aresto sa Limbon kung saan tinamaan raw ang carotid vein sa leeg ng Supremo, Limbon palang patay na!  Para sa akin, kailangan pa ng karagdagang pag-aaral dito dahil sa mismong sulat ni Gregoria de Jesus, asawa ni Bonifacio, kay Emilio Jacinto, na dinala ang Supremo “kinbukasan ng tanghali nila inalis ang dalawang magkapatid, at bandang hapon na ay nagkaroon ng laban sa mabas ng bayanna di malayo sa aking kinalalagyan.  Saka lamang ako pinakawalan.”  Ibig sabihin tumutugma ito sa testimonya ni Aguinaldo at Makapagal:  10 Mayo, ang araw ng paglusob ng mga Espanyol sa Maragondon, niyare ang magkapatid na Bonifacio.

Heneral Emilio Aguinaldo y Famy.  Mula sa Kasaysayan:  The Story of the Filipino People.

Heneral Emilio Aguinaldo y Famy. Mula sa Kasaysayan: The Story of the Filipino People.

Gregoria de Jesus.  Mula sa opisyal na bahay-dagitab ng Bahay Nakpil-Bautista.

Gregoria de Jesus. Mula sa opisyal na bahay-dagitab ng Bahay Nakpil-Bautista.

Ngunit bakit ba lumitaw ang tula na “Andres Bonifacio, atapang-a-tao, a-putol-a-kamay, hindi atakbo.  A-putol-a-paa, hindi atakbo.”  Alam naman natin na si Andres Bonifacio ayon kay Makapagal ay binaril.  Ngunit bakit meron nitong tula?

Ito ang alternatibong bersyon ng pagpatay sa Supremo.  Ayon sa kaibigan ng Supremo na si Heneral Guillermo Masangkay, kinausap siya ng dalawa sa apat na Katipon na kasama ni Makapagal sa pagpatay sa Supremo.  At ayon sa kanila, inuna raw nilang patayin si Procopio sa pamamagitan ng pagbaril, ngunit, si Andres Bonifacio, ay nakatungo sa kakahuyan, at nakitang nagkukubli sa pagitan ng dalawang bato.  At dahil sa ayaw nilang masayang ang bala, dito na nila inundayan ng mga panaksak si Bonifacio.

Nang mag-field work naman ang namayapang Prop. Danilo “Piwi” Aragon sa Maragondon, kinapanayam niya ang ilang matatanda na nagsasabi sa kanilang ang kwento sa kanila ng kanilang ninuno ay may isang nakakita sa pagpatay sa Supremo, na tinataga ng limang tao. Alternatibong bersyon ng pagpatay kay Bonifacio batay sa testimonya ng dalawang  sinasabing pumatay sa Supremo kay Hen. Guillermo Masangkay, na siya ay tinaga hanggang mamatay.  Sinuportahan ito ng papel ni Danilo Aragon ukol sa kwento ng mga matatanda sa Maragondon na tila pinagbatayan ng tulang "Andres Bonifacio, a-tapang a-tao."  Maraming bersyon ang pagpatay kay Bonifacio liban sa opisyal na tanging eyewitness account ni Lazaro Makapagal.  Para sa akin, anumang bersyon ang tama ay hindi na mahalaga.

“Ang Wakas ni Andres Bonifacio” ni Carlos Valino Jr.

Kaya ang pinili ng mga producers ng Katipunan ay ang bersyon ng nagsumbong kay Masangkay.  Sa unang bersyon ng script pinag-usapan ang dalawang bersyon kaya nagmukhang akademiko.  Sa aking mga lektura, bagama’t may pagkiling ako sa pagtaga, akin nang iniiwan sa mga nakikinig ang mga datos at ang pagdedesisyon.  Wala ako doon kaya hindi ko rin masabi with finality.  Ngunit ako yun bilang historyador, iniwan ko sa producers ng Katipunan ang pagdedesisyon, bagama’t marami naman akong kilalang mga tunay na historyador, eksperto at mga guro sa kasaysayan na mas pinaniniwalaan ang bersyong ito, kaya hindi lang ako ito.  Marami na ring beses na ikinuwento ang bersyon ni Macapagal sa telebisyon at pelikula kaya pagbibigay din ito sa publiko na hindi iisa ang bersyon sa pagpatay sa Supremo.  Gayundin, hindi naman masisiyahan ang lahat ng panig at laging magiging kontrobersyal anumang bersyon ang piliin.  Anuman, ang ginagawa nila ay hindi diskursong akademiko kudi isang serye sa telebisyon.

Ang pagpaslang kay Procopio at Andres Bonifacio sa serye ng GMA Network na "Katipunan."  Sa kagandahang loob ni Jayson Bernard Santos.

Ang pagpaslang kay Procopio at Andres Bonifacio sa serye ng GMA Network na “Katipunan.” Sa kagandahang loob ni Jayson Bernard Santos.

Masaya ako na pinili kong ituloy ang pagiging consultant ng Katipunan kasama si Dr. Lars Raymund Ubaldo.  May mga kakulangan man dahil sa kawalan ng sapat na pondo at oras, sinikap ng Katipunan na ibatay sa batis ang mga historikal na eksena hanggang sa maraming maliliit na detalye, na itinatawag pa sa amin sa telepono kahit wala kami sa shoot.  Ngunit mas importante, naipalaganap nito ang diwa ni Andres Bonifacio, ang Ama ng Sambayanang Pilipino, na unang naghiraya ng isang bansang may kapatiran, kabutihang-loob, kaginhawaan at kalayaan.

14 Disyembre 2013, 10:38 PM, Pook Amorsolo, UP Campus, Diliman, Lungsod Quezon Habang nanonood ng huling episode ng Katipunan