IT'S XIAOTIME!

Naglilingkod sa Diyos at sa Bayan sa pagtuturo ng Kasaysayan

Category: Uncategorized

September 2, 2012

VICTORY: The Heroic Image of Philippine Veterans During The Pacific War (English translation)

“The Fighting Filipinos” poster made by Michael Rey Isip used to solicit support for the Filipino soldiers.

Upang gunitain ang ika-67 taon ng pagsuko ng Hapones na si Hen. Tomoyuki Yamashita sa mga pwersang Pilipino sa USAFIP-Northern Luzon sa Kiangan, Ifugao noong 2 Setyembre 1945 na dapat lamang na ipagdiwang bilang isang special working holiday na tinatawag na VICTORY DAY, aking ipinapaskil ang salin sa Ingles ng aking script ng dokumentaryo ukol sa TAGUMPAY ng Pilipino noong World War II.  Ito ang aking unang dokumentaryo bilang direktor, manunulat at mananalaysay.

Unang ipinalabas sa“Images of Valor and Victory:  A Conference on World War II and Filipino Heroism.”  Isinagawa ng Philippine Historical Association sa pakikipagtulungan ng Kagawaran ng Tanggulang Pambansa, Philippine Veterans Affairs Office at ng Multi-Agency Task Force for the 2010 Observance of Araw ng Kagitingan and Philippine Veterans Week.  Ginanap noong 5 Marso 2010 sa National Defense College of the Philippines Auditorium, Kampo Hen. Emilio Aguinaldo, Lungsod Quezon:

VICTORY:

The Heroic Image of Philippine Veterans

During The Pacific War

 

Written and translated from the Filipino by Xiao Chua

Original Filipino Version:  https://xiaochua.wordpress.com/2012/09/02/tagumpay-ang-imahe-ng-mga-beterano-at-bayaning-pilipino-noong-digmaang-pasipiko/

Watch it:  http://www.youtube.com/watch?v=CcEXplOTLrc

For many years, the perspective on Filipino Veterans in books and documentaries had been that of loss and defeat during World War 2.  That the only ones who destroyed our country were the Japanese, that the real liberators of this country were the Americans.  But if we are going to look at history in our own perspective, we will see the true story of valor and victory, despite the sacrifice, destruction and death, of the heroic Filipino veterans during the Pacific War (1941-1945)

The Philippines at the beginning of the 1940s:  A picture of calm before the storm.

We were starting to build the Filipino Nation-State under the Americans through the ten-year Commonwealth of the Philippines, which started in 1935.  Manuel Luis Quezon was the president.

While in other countries, the threat of fascism and dictatorship was prevalent.  Adolf Hitler of Germany and Benito Mussolini of Italy dominated Europe while the Japanese already invaded China and committed atrocities during the 1936 “Rape of Nanking.”

To respond to this threat, the government issued Commonwealth Act no. 1, the Philippines Defense Act.  The citizenry were called to train in defending the country from this threat.  In schools, ROTC was implemented.

To be able to save money, they used in these trainings obsolete World War 1 rifles, surplus uniforms from the States which were bigger in size, and helmet made of coconut.

Despite these obstacles, according to President Quezon’s military adviser and former Chief of Staff of the United States Army, General Douglas MacArthur, the Philippines will be able to defend itself adequately by April of 1942.

Meanwhile, to prepare for their grand plan of an “Asia for the Asians,” the Japanese extensively spied on the Philippines.  At that time, the Japanese were already prevalent in many Philippine industries as gardeners, barbers, vendors, photographers, and others.

7 DECEMBER 1941, 7:55 AM

The Japanese Forces had a surprise attack on the naval base of the United States at Pearl Harbor, Hawaii, early morning of 8 December in the Philippines.

According to biographer William Manchester, MacArthur wasn’t able to decisively move in those very important early hours, and like most people, was gravely surprised.

The whole morning, American planes at Clarkfield, Pampanga were flying to prepare for the impending Japanese attack.  When they landed to briefly refuel, the Japanese attacked by noon and destroyed the whole fleet of American planes.

Edmundo F. Nolasco:  Yes, we knew that war was coming, but we were so sure that it would only last for a couple of days.

Eliseo D. Rio:  What can Japan do against Americans?  That was the thing that we were thinking of.

10 DECEMBER 1941

The bombing of Manila

Despite the lack of equipment and training, and thinking that the war was just like a “picnic,” many Filipinos enlisted to fight the Japanese and defend their native land.

Because of the quality of their products and height, the Filipinos underestimated the Japanese and thought that the war will only last a couple of weeks.

22 DECEMBER 1941

For each soldier, 12 bullets were given, when they faced the large Japanese land troops which landed in Lingayen, Pangasinan.  With the arrival of this larger force, the Filipino soldiers were forced to retreat.

Quezon, MacArthur and the Commonwealth government evacuated to the isle of Corregidor, Cavite, “The Rock.”  To prevent the Japanese from destroying Manila, MacArthur declared it an “Open City” on 26 December.  This declaration didn’t stop the Japanese from bombing the city.

When MacArthur saw the strength of the Japanese Forces, he implemented War Plan Orange 3 in January 1942.  All Filipino-American forces scattered around the country were collected to defend just one area, the Bataan peninsula, and the isle of Corregidor while awaiting food, medicine and troop reinforcements from the government of the United States.

Despite the audacity of the Japanese aggressors to take Bataan, it was successfully defended by the Filipinos:

Even the Igorots, and other indigenous peoples, joined the fight.

The Filipino-American Forces were in high morale, especially because they were expecting American reinforcements.  The “Voice of Freedom” from Corregidor became the voice of victory of the defenders of Bataan.

To discourage the morale of the defenders of Bataan, Japanese propaganda were sent to the defenders to make them want to come home and abandon the fight.

Photos of beautiful women and their families were shown by the Japanese.

The defenders countered this by remembering the woman found raped and killed by the Japanese, “Remember Erlinda.”

9 FEBRUARY 1942

After frustrating the Japanese advance in Bataan, and because of the many fatalities from their troops, the Japanese retreated under Gen. Masaharu Homma while awaiting Japanese reinforcements.

In the meantime, the Japanese already had most of Southeast Asia…

…EXCEPT BATAAN AND CORREGIDOR.

According to Winston Churchill, Prime Minister of Great Britain, the Filipino soldier is THE BEST WARRIOR IN THE WORLD.

Floro Henson:  The propaganda then was that, President Roosevelt is sending a long convoy of reinforcements so, just keep on holding Bataan, …keep on holding.

Unbeknownst to the Bataan defenders, President Franklin Delano Roosevelt already decided that the US cannot focus on two different fronts of war, the Atlantic and the Pacific Theaters.

War Plan Rainbow 5 was implemented which states that the worst enemy must be the first one to be defeated.  Therefore, to defeat Adolf Hitler first, “Europe First.”

All reinforcements intended for the defenders of Bataan were to be sent to help the Europeans and the Britons defeat Germany and Italy.

Quezon told MacArthur:

“How typically American to anguish over the fate of a distant cousin (Britain) while a daughter (the Philippines) is being raped in the back room.”

Quezon left Corregidor and in the United States continued to be the president of the Commonwealth Government-in-exile.

MacArthur left the Philippines and promised, “I SHALL RETURN.”

APRIL 1942

The Japanese, with renewed strength, attacked Bataan once more.  Because of hunger and disease, the defenders were easily defeated.

3 APRIL 1942:  Mt. Samat was captured.

9 APRIL 1942

This “Voice of Freedom” broadcast, read by Norman Reyes and written by Salvador P. Lopez was heard:

“Bataan has fallen, but the spirit that made it stand—a beacon to all the liberty-loving peoples of the world cannot fail.”

If the American leaders did not surrender, the Filipinos will fight to the death.

Jose R. Austria:  We thought that we will die.

Juan A. Sanchez:  When we ran out of bullets, we would dig out boulders atop of Mt. Samat and rolled them toward the invaders.

Emilio C. Aquino:  Many of us wept when we heard that broadcast.  But what can we do, that was our fate.

The remaining 60-70 thousand Filipino soldiers, and 11,000 Americans, despite promises of fair treatment, were made to walk 120 km. from Mariveles, Bataan to San Fernando, Pampanga; taken aboard smelly trains to Capas, Tarlac; and made to walk an additional 13 km. to Camp O’Donnell.

This was famously called the “Death March.”

Even if the Japanese were mercilessly killing evading soldiers, and those who would cause the slowing down of the procession, the civilian heroes secretly handed water, food and even helped in making other soldiers escape despite the danger of sure death.

Floro Henson:  It was hell!  It was summer; April and so hot!

Emilio C. Aquino:  Life (at Camp O’Donnell) turned out to be hopeless.

Jose R. Austria:  Because in our barracks where we were assigned, we were about 200 in a barracks that can accommodate only about 100.  So, it was terrible.

Juan A. Sanchez:  I got sick with malaria and beri-beri.  And chicken lice stuck to our bodies.

Emilio C. Aquino:  When you wake up in the morning, it’s still dark, you can faintly see this long convoy, carrying the dead.  Even after the sun sets, the line is still long.  Imagine that.

Victory was still achieved even with the defeat of the defenders of Bataan:

“The end of formal resistance, however, saw the birth of a strong, nationwide, guerilla resistance against the Japanese—a struggle for freedom which sustained the ideals of Filipinos throughout their colonial history.

“…the heroic struggle brought out the best in the Filipino character in the face of adversity and served as a beacon to freedom loving peoples everywhere.” –Ricardo Trota Jose

6 MAY 1942

After a successful attack, and after one month of holding out, the isle of Corregidor fell down to Japanese hands.

Corregidor was the last to fall to the Japanese.  The courage of the defenders became an inspiration to the world to continue to fight for freedom, “Remember Bataan and Corregidor.”

Even in defeat, there is a victorious heritage that was left by Corregidor to the over-all victory of the Pacific War:

“The Monkey Point radio intercept station had a very key role in providing intelligence on Japanese naval victories in Coral Sea and Midway… 

 

“Had Corregidor fallen sooner, had the intercept station been destroyed, the vital information would not have been relayed.  The victories at Coral Sea and Midway would not have been possible, and the war would have taken a turn for the worse.  Thus was Corregidor’s important role in the Pacific War.” –Ricardo Trota Jose

Many soldiers from Bataan and Corregidor called on others to join them fight once again as guerilla units until war’s end.

There were Filipino heroes who did not collaborate with the Japanese.  When Chief Justice Jose Abad Santos was captured, he did not agree to become a leader of government under the Japanese.

His son Pepito saw his last moments.

Jose Abad Santos, Jr:  He cautioned me and said, “Do not cry Pepito, show these people that you are brave, not everybody is given the opportunity to die for one’s country, son.”   He marched proudly with his shirt flapping.  And then after that I went up to the house and I took my prayer book and read the prayer for the dead.  And after a few minutes, I hear a volley of shots and I knew that my father was gone.

There were also heroes who collaborated with the Japanese and were called puppets, but by doing so saved many many Filipino lives.

When Quezon left Manila, he handed the responsibility to Justice Jose P. Laurel to collaborate with the Japanese to ensure an orderly situation in the Philippines.

6 MAY 1943

Japanese Prime Minister Hideki Tojo visited Manila.  Many Filipinos seemed to be shouting, “Banzai!”  They were actually shouting, “Bangkay!” (Dead corpse)

1 OCTOBER 1943

In a meeting in Tokyo, PM Tojo asked Laurel to declare a state of war between the Philippines and the United States and its allies.

“It was a shock to all three of us; we did not expect this instruction and we were not prepared to meet it on the spot.  I silently prayed and said the Pater Noster.

“…I got up to say as politely as I could that I could not comply with the request.  I said that my people would not approve of it; that I could not carry them; that I have never been a popular leader;

“…that even if I should be willing to do what they wanted me to do would be a leader without following because the Filipinos were opposed to such a step; and that it would not be ‘decent’ for the Filipinos to declare war against the United States that was their benefactor and ally and that only unworthy people could be expected to do that.” – Jose P. Laurel

“He then offered the party sums of money ‘necessary for the achievement of independence.’  Laurel turned down the offer.  Tojo, again unprepared for rejection, told Laurel that he was ready to assist them in any way.  Laurel asked for an airplane to take them home.  Tojo gave it to them.” – Ricardo Trota Jose

When he became president, he only “recognized” that a state of war already existed between the Republic of the Philippines and the United States.  Unlike in Indonesia wherein many Indonesians died in different lands fighting for the Japanese, Laurel didn’t do anything to conscript Filipinos to fight for the Japanese.

14 OCTOBER 1943—The Japanese proclaimed Philippine Independence.  General Artemio Ricarte and General Emilio Aguinaldo raise the Filipino flag at the Legislative Building.

“Kihara Jitaro appeared at Malacañang, stating that he was to be Laurel’s adviser.  Laurel told him:  ‘I don’t need an adviser.  I could be your adviser, Kihara, but you cannot be my adviser.  You had better get out!’

“When Kihara refused, Laurel saw General Kuroda about this and also complained about the Japanese guards.  Malacañang became the bastion of the Philippine Republic.” – Ricardo Trota Jose

According to the stories from some guerillas, Laurel himself met with them at the banks of the Pasig in Malacañan Palace!

Despite Japanese cruelty in carrying out tortures and executions, many lives were saved because of Laurel’s intervention.

After the greatest naval battle in World History, the Americans defeated the Japanese and MacArthur was able to land at Red Beach, Palo, Leyte on 20 October 1944 with the new president of the Philippine Commonwealth Sergio Osmeña, and Gen. Carlos P. Romulo.

When MacArthur’s forces landed in Lingayen, Pangasinan on January 1945, they launched the recapture of the City of Manila.

3 FEBRUARY 1945

The Americans entered Manila and by night they immediately liberated the civilian internment camp in the University of Sto. Tomas without much resistance from the guards that were mosty Taiwanese under Japanese officials.

On the day the Americans came, the Japanese Forces were divided.General Tomoyuki Yamashita of the 14th Area Army, Commanding General of all Japanese Forces in the Philippines, ordered all the Japanese out of Manila and proceed to the mountains to continue the resistance there.

The Army was leaving Manila at that time.

But Rear Admiral Sanji Iwabuchi of the Manila Naval Defence Force did not follow the orders.  He believed that Manila can still be defended.  Iwabuchi deployed 17,000 men from his naval forces who were not trained for land combat.

The Americans move to the south of Manila was frustrated when the Japanese destroyed all bridges leading to the center of the city.

23-25 FEBRUARY 1945

Bombing by artillery shelling became the strategy of the Americans in retaking Intramuros.  MacArthur discouraged aerial bombardment to minimize the damage it would inflict on the city and its civilians.  During the last day (25 February), the Americans recaptured Fort Santiago.

26-28 FEBRUARY 1945

From the Japanese, the Legislative and Agriculture Buildings were recaptured.

3 MARCH 1945—With the surrender of the remaining Japanese soldiers in the Finance Building, Manila was “liberated.”

The price of the ”Liberation” of Manila:

16,665 deaths among the Japanese

1,010 deaths among the Americans

100,000 dead civilians.

The Manileños suffered the most, due also by extensive American bombings, but more so because of the systematic massacre of civilians by the Japanese in that final month.  A massacre believed to have the final approval of leaders in Tokyo.

Manila became the SECOND MOST DESTROYED ALLIED CITY IN THE WORLD, second only to Warsaw, Poland.  In only one month, Manila was raped by American and Japanese britality.

According to historians, the Americans were not the only ones who liberated our motherland, but the Filipino guerillas and veterans in the whole archipelago:

“In fact, by the time ‘liberation day’ came in October 1944, large parts of the archipelago had already been cleared of Japanese, thus making the American efforts less costly.  And yet, the contribution of the Filipino to the war has not been justly recognized.” –Samuel K. Tan

Floro Henson:  Our country was invaded by Japan, whether it was invaded because of America or not it seems to me, that it should not matter.  It is our country and I think it is our duty to defend it.

Eliseo D. Rio:  The significance of Bataan is it demonstrated the spirit of the Filipino as a soldier …as a fighting man.

Manuel T. Yan:  The point here was a call for preparedness.  It was a lesson that we cannot afford to miss again.

Emilio C. Aquino:  If you really love your country, you will surely remember.

The Americans returned Philippine Independence on 4 July 1946.

The Filipinos once more rebuilt their country towards the “kaginhawaan” (well-being) of all.

And after half-a-century:  The battlefields of valor and victory left in different  locations in the Philippines under the supervision of the private sector and of the government, must be continuously maintained and cherished.

The heoric veterans and soldiers …must be continuously cared for.

Because when they were called to defend us, they did not cower and went back to their homes, but they suffered, many were killed, not for themselves, but for their children and grandchildren.

Because of their sacrifices, you are alive today.  To make us worthy of their sacrifices, it is up to us to continue their heroism.

The Filipino definition of a “bayani” is someone who works towards the good of the community without expecting anything in return.

FILIPINO, THIS IS WHO YOU ARE!

1 Comment
September 2, 2012

TAGUMPAY: Ang Imahe ng mga Beterano at Bayaning Pilipino noong Digmaang Pasipiko

Poster na “The Fighting Filipinos” na likha ni Michael Rey Isip na ginamit upang humingi ng suporta para sa mga sundalong Pilipino.

Upang gunitain ang ika-67 taon ng pagsuko ng Hapones na si Hen. Tomoyuki Yamashita sa mga pwersang Pilipino sa USAFIP-Northern Luzon sa Kiangan, Ifugao noong 2 Setyembre 1945 na dapat lamang na ipagdiwang bilang isang special working holiday na tinatawag na VICTORY DAY, aking muling pinapaskil ang script ng aking dokumentaryo ukol sa TAGUMPAY ng Pilipino noong World War II.  Ito ang aking unang dokumentaryo bilang direktor, manunulat at mananalaysay.

Unang ipinalabas sa“Images of Valor and Victory:  A Conference on World War II and Filipino Heroism.”  Isinagawa ng Philippine Historical Association sa pakikipagtulungan ng Kagawaran ng Tanggulang Pambansa, Philippine Veterans Affairs Office at ng Multi-Agency Task Force for the 2010 Observance of Araw ng Kagitingan and Philippine Veterans Week.  Ginanap noong 5 Marso 2010 sa National Defense College of the Philippines Auditorium, Kampo Hen. Emilio Aguinaldo, Lungsod Quezon:

[English translation:  https://xiaochua.wordpress.com/2012/09/02/victory-the-heroic-image-of-philippine-veterans-during-the-pacific-war-english-translation/]

Ang pagsuko ni Hen. Tomoyuki Yamashita sa mga pwersang Pilipino sa Kiangan, Ifugao noong 2 Setyembre 1945, hudyat ng tagumpay ng mga Pilipino sa digmaan (Kuha ni Capt. Morris B. Haskell).

TAGUMPAY:

Ang Imahe ng mga Beterano at Bayaning Pilipino

noong Digmaang Pasipiko

Script na isinulat ni

Michael Charleston “Xiao” B. Chua

Mapapanood sa:  http://www.youtube.com/watch?v=CcEXplOTLrc

SA MATAGAL NA PANAHON NAGING PANANAW NG MGA AKLAT AT BIDYO ANG IMAHE NG KASAWIAN AT KABIGUAN NG MGA PILIPINO NOONG IKALAWANG DIGMAANG PANDAIGDIG.  NA ANG TANGING NAGWASAK SA ATING BAYAN

AY ANG MGA HAPONES, NA ANG TUNAY NA NAGPALAYA SA MGA PILIPINO AY ANG MGA AMERIKANO.  NGUNIT KUNG TITINGNAN ANG KASAYSAYAN SA ATING SARILING PANANAW MAKIKITA ANG TUNAY NA KAGITINGAN AT TAGUMPAY, SA KABILA NG SAKRIPISYO, PAGKAWASAK AT KAMATAYAN, NG BAYANING PILIPINO NOONG DIGMAANG PASIPIKO (1941-1945)

Ang Pilipinas sa pagpasok ng Dekada 1940:

Larawan ng katahimikan sa kabila ng panganib.

Binubuo ang nasyon at estadong Pilipino sa ilalim ng mga Amerikano sa pamamagitan ng sampung taong Komonwelt ng Pilipinas na nagsimula noong 1935.  Si Manuel Luis Quezon ang pangulo.

Habang sa ibang mga bansa sa daigdig, ang banta ng diktadura at pasismo ay umiiral.  Sa Europa, namayani sina Adolf Hitler ng Alemanya at Benito Mussolini ng Italya, habang ang mga Hapones naman ay nasakop na ang Tsina, at naisagawa ang tinaguriang “Rape of Nanking.”

Upang tugunan ang bantang ito, inilabas ang pinakaunang “Commonwealth Act,” na tinawag na Philippines Defense Act.  Tinawagan ang mga mamamayan na magsanay upang ipagtanggol ang bayan sa mga bantang ito.  Sa mga paaralan, ipinatupad ang ROTC.

Sa mga pagsasanay na ito, upang makatipid, gumamit ng mga lumang riple mula pa noong Unang Digmaang Pandaigdig, mga unipormeng surplus ng mga Amerikano (kaya nagging malalaki sa atin), at helmet na gawa sa niyog.

Sa kabila ng mga balakid na ito, ayon sa tagapayo ni Pang. Quezon, ang dating pinuno ng Hukbong Katihang Amerikano na si Hen. Douglas MacArthur, magiging handa ang Pilipinas upang ipagtanggol ang kanilang bansa pagdating ng Abril 1942.

Samantala, bilang paghahanda sa kanilang mithiing “Asya Para sa Mga Asyano,” naging malawakan ang pagtiktik ng mga Hapones sa Pilipinas.  Ang mga Hapones kasi sa mga panahong ito ay namamayani sa mga mahahalagang industriya sa bansa bilang mga hardinero, barbero, tindero, potograpo, atbp.

7 DISYEMBRE 1941, 7:55 NU

Sorpresang sinalakay ng Hukbong Hapones ang base militar ng hukbong dagat ng Estados Unidos sa Pearl Harbor, Hawaii.  Madaling araw ng 8 Disyembre sa Pilipinas.

Nang mabalitaan ang pagsalakay, ayon kay William Manchester, hindi naging mapagpasya ang mga kilos ni MacArthur sa mga mahahalagang unang oras na iyon, na tulad ng iba, ay lubhang nasorpresa.

Buong umaga na lumipad ang mga modernong eroplanong Amerikano sa Clarkfield, Pampanga bilang paghahanda sa pag-atake ng mga Hapones.  Nang bumaba sila upang muling magkarga ng gasolina, sumalakay ang mga Hapones bandang tanghali at nawasak ang lahat ng kanilang mga eroplano.

10 DISYEMBRE 1941

Binomba ang Maynila.

Sa kabila ng kakulangan sa gamit at pagsasanay, at sa pag-aakalang ang digmaan ay isang “picnic,” maraming Pilipino ang nagpatala upang labanan ang mga Hapones at ipagtanggol ang bayan.

Dahil na rin sa kanilang mga produkto at tangkad, minaliit ng mga Pilipino ang mga Hapones at inakalang dalawang linggo lamang magtatagal ang digmaan.

22 DISYEMBRE 1941

12 bala bawat tao ang ibinigay sa mga sundalong haharap sa pwersang Hapones sa Lingayen, Pangasinan.  Sa pagdating ng mas malaking pwersang Hapones, kinailangang umurong ng mga sundalong Pilipino.

Lumikas sina Quezon, MacArthur at ang Pamahalaang Komonwelt patungo sa isla ng Corregidor, Cavite.  Upang hindi mawasak ng pagbomba ng mga Hapones ang Maynila, idineklara ito ni MacArthur na “Open City” noong 26 Disyembre.  Binomba pa rin ito ng mga Hapones.

Nang makita ang lakas ng pwersang Hapones, ipinatupad ni MacArthur ang War Plan Orange 3 noong Enero 1942.  Dito, ang kalat-kalat ng mga pwersang Pilipino-Amerikano sa Luzon ay tinipon upang ipagtanggol ang iisang lugar, ang tangway ng Bataan at ang kalapit na isla ng Corregidor, habang naghihintay ng suportang pagkain, gamot at karagdagang pwersa mula sa pamahalaan ng Estados Unidos.

Sa kabila ng masigasig na pakikipaglaban ng mga Hapones upang makuha ang Bataan, matagumpay itong ipinagtanggol ng mga Pilipino:

LAYAC JUNCTION, 2-6 Enero 1942

ORION-BAGAC LINE

BATTLE OF THE POINTS, 19 Enero – 16 Pebrero 1942

BATTLE OF THE POCKETS, 28 Enero – 17 Pebrero 1942

Maging ang mga Igorot, at ang iba pang mga katutubo, ay sumama sa laban.

Naging mataas ang moral ng mga kawal Pilipino-Amerikano, na umasa sa paparating na suportang Amerikano.  Ang “Voice of Freedom” mula sa Corregidor ang naging tinig ng tagumpay ng mga tagapagtanggol ng Bataan.

Upang sirain ang moral ng mga tagapagtanggol ng Bataan, nagpakalat ng mga propaganda ang mga Hapones upang pasabikin sila na umuwi na lamang at iwan na ang labanan.

Mga larawan ng mga magagandang dilag at ng kanilang mga pamilya ang ipinakita ng mga Hapones.

Nilabanan ito ng mga tagapagtanggol at inalala ang babaeng ginahasa at pinatay ng mga Hapones, “Remember Erlinda”

9 PEBRERO 1942

Matapos ang matinding pagkabigo na gapiin ang Bataan at dahil sa mataas na bilang ng mga namamatay na kawal, umatras ang mga Hapones sa ilalim ni Hen. Masaharu Homma habang naghihintay ng panibagong suporta mula sa Hapon.

Samantala, hawak na ng Hapones ang halos buong Timog Silangang Asya

…MALIBAN SA BATAAN AT CORREGIDOR.

Ayon kay Winston Churchill, Punong Ministro ng Gran Britanya, ang kawal Pilipino ay

THE BEST WARRIOR IN THE WORLD.

Ngunit lingid sa kaalaman ng mga tagapagtanggol ng Bataan, nagpasya na pala si Pang. Franklin Delano Roosevelt na hindi kayang magpokus sa dalawang teatro ng digmaan (sa Atlantiko at Pasipiko) ang mga Amerikano.

Kaya ipinatupad ang War Plan Rainbow 5, na nagtakda na kailangang unahing magapi ang pinakamasamang kalaban.  Sa makatuwid, si Adolf Hitler muna, “Europe First.”

Lahat ng mga tulong-suporta para sa mga tagapagtanggol ng Bataan ay ipinadala na lamang upang tulungan ang mga Europeo at ang mga Briton upang magapi ang Alemanya at Italya.

Sinabi ni Quezon kay MacArthur:

“How typically American to anguish over the fate of a distant cousin (Britain) while a daughter (the Philippines) is being raped in the back room.”

Lumisan si Quezon sa Corregidor upang sa Estados Unidos ay patuloy na manungkulan bilang Pangulo ng Komonwelt.

Si MacArthur ay lumisan ng Pilipinas at nangakong, “I SHALL RETURN.”

ABRIL 1942

Nagpanibagong-lakas ang mga Hapones at muling nilusob ang Bataan.  Dahil sa gutom at sakit, madaling nagapi ang tagapagtanggol.

3 ABRIL 1942:  Nakuha ang Bundok Samat.

9 ABRIL 1942

Narinig ang brodkast ng “Voice of Freedom” na binasa ni Norman Reyes at sinulat ni Salvador P. Lopez:

“Bataan has fallen, but the spirit that made it stands—a beacon to all the liberty-loving peoples of the world cannot fail.”

Kung hindi raw sumuko ang mga pinunong Amerikano, lalaban ang mga Pilipino hanggang kamatayan.

Tinipon ang mga natitirang 60-70 libong mga kawal Pilipino, at 11,000 mga Amerikano at sa kabila ng pangakong magandang pagtrato, ay pinalakad ng 120 km. mula Mariveles, Bataan patungong San Fernando, Pampanga; isinakay sa masisikip at mababahong tren patungong Capas Tarlac; at muling pinalakad ng 13 km. patungong Kampo O’Donnell.

Ito ang tinawag na “Death March.”

Sa kabila ng walang awang pagpatay ng mga Hapones sa mga sundalong tumatakas o nagpapabagal sa prusisyon, ang mga bayaning sibilyan ay patagong nagpamigay ng tubig, pagkain, at nagpatakas pa sa kabila ng panganib ng kamatayan.

May tagumpay pa rin na natamo ang mga tagapagtanggol ng Bataan:

“The end of formal resistance, however, saw the birth of a strong, nationwide, guerilla resistance against the Japanese—a struggle for freedom which sustained the ideals of Filipinos throughout their colonial history.

“…the heroic struggle brought out the best in the Filipino character in the face of adversity and served as a beacon to freedom loving peoples everywhere.” –Ricardo Trota Jose

6 MAYO 1942

Matapos ang isang matagumpay na pagsalakay, sa kabila ng halos isang buwan na pakikipaglaban, ang isla ng Corregidor ay bumagsak sa mga Hapones.

Pinakahuli ang Corregidor sa mga bumagsak sa mga Hapones.  Naging inspirasyon ng daigdig ang kagitingan ng mga manananggol upang ipagpatuloy ang laban, “Remember Bataan and Corregidor.”

Sa kabila ng kabiguan, may tagumpay na pamana ang Corregidor sa Kasaysayan ng Digmaang Pasipiko:

“The Monkey Point radio intercept station had a very key role in providing intelligence on Japanese naval victories in Coral Sea and Midway… 

 “Had Corregidor fallen sooner, had the intercept station been destroyed, the vital information would not have been relayed.  The victories at Coral Sea and Midway would not have been possible, and the war would have taken a turn for the worse.  Thus was Corregidor’s important role in the Pacific War.” –Ricardo Trota Jose

Marami sa mga sundalo na mula sa Bataan at Corregidor ay nagtipon pa ng mga kasama at lumaban bilang mga gerilyero hanggang matapos ang digmaan.

May mga bayaning Pilipino na hindi nakipagtulungan sa mga Hapones.  Nang mahuli si Punong Mahistrado Jose Abad Santos ng mga Hapones, hindi siya pumayag na makipagtulungan sa mga Hapones.

Nasaksihan ng kanyang anak na si Pepito ang kanyang mga huling sandal.

May mga bayani rin na sinasabing nakipagtulungan sa mga Hapones, itinuring na papet.  Subalit maraming nailigtas na buhay.

Nang lisanin ni Quezon ang Maynila, iniwan niya kay Jose P. Laurel ang bilin na makipagtulungan sa mga Hapones upang maging maayos ang sitwasyon sa Pilipinas.

6 MAYO 1943

Binisita ni Punong Ministro Hideki Tojo ang Maynila.  Tila, “Banzai!”  ang isinisigaw ng maraming Pilipino.  Iyon pala ay “Bangkay!”

1 OKTUBRE 1943

Sa isang pagpupulong sa Tokyo, hiniling ni Ministro Tojo kay Laurel na ideklara na ang pakikidigma ng mga Pilipino laban sa Estados Unidos at mga kakampi.

AV:

Laurel: I, Jose P. Laurel, …do hereby proclaim that a state of war exist between the Republic of the Philippines and the United States of America and Great Britain!”

VO:

“It was a shock to all three of us; we did not expect this instruction and we were not prepared to meet it on the spot.  I silently prayed and said the Pater Noster.

“…I got up to say as politely as I could that I could not comply with the request.  I said that my people would not approve of it; that I could not carry them; that I have never been a popular leader;

“…that even if I should be willing to do what they wanted me to do would be a leader without following because the Filipinos were opposed to such a step; and that it would not be ‘decent’ for the Filipinos to declare war against the United States that was their benefactor and ally and that only unworthy people could be expected to do that.” – Jose P. Laurel

“He then offered the party sums of money ‘necessary for the achievement of independence.’  Laurel turned down the offer.  Tojo, again unprepared for rejection, told Laurel that he was ready to assist them in any way.  Laurel asked for an airplane to take them home.  Tojo gave it to them.” – Ricardo Trota Jose

Nang siya ay maupo bilang pangulo, kanya lamang kinilala na mayroon nang digmaan sa pagitan ng Republika ng Pilipinas at Estados Unidos.  Hindi katulad sa Indonesia, kung saan maraming Indones ang namatay sa iba’t ibang bansa para sa mga Hapones, walang ginawa si Laurel upang magpatala ng mga Pilipino upang lumaban para sa mga Hapones.

14 OKTUBRE 1943—Idineklara ng mga Hapones ang Kasarinlan ng mga Pilipino.  Itinaas nina Hen. Artemio Ricarte at Hen. Emilio Aguinaldo ang watawat ng Pilipinas sa Legislative Building.

“Kihara Jitaro appeared at Malacañang, stating that he was to be Laurel’s adviser.  Laurel told him:  ‘I don’t need an adviser.  I could be your adviser, Kihara, but you cannot be my adviser.  You had better get out!’

“When Kihara refused, Laurel saw General Kuroda about this and also complained about the Japanese guards.  Malacañang became the bastion of the Philippine Republic.” – Ricardo Trota Jose

Ayon pa sa kwento ng mga gerilyero, mismong si Laurel ang nakikipagkita sa kanila sa pangpang ng Ilog Pasig sa Palasyo ng Malacañang!

Sa kabila ng bangis ng mga pagpaparusa at pagpatay ng mga Hapones, marami nailigtas na mga buhay dahil sa kanyang pakikisangkot.

Matapos ang pinakamalaking digmaang pandagat sa Kasaysayan ng Daigdig, nagapi ng mga Amerikano ang mga Hapones at muling nakadaong si MacArthur sa Red Beach, Palo, Leyte noong 20 Oktubre 1944 kasama ang bagong pangulo ng Komonwelt Sergio Osmeña, at si Hen. Carlos P. Romulo.

Sa pagdaong ng hukbo ni MacArthur sa Lingayen, Pangasinan noong Enero 1945, inihanda ang muling pagbawi sa Lungsod ng Maynila.

3 PEBRERO 1945

Nakapasok ang mga Amerikano sa Maynila at noong gabi ay kagyat na napalaya ang civilian internment camp sa Unibersidad ng Sto. Tomas nang hindi masyadong manlaban ang mga bantay na karamihan ay taga-Formosa na nasa ilalim ng opisyal na Hapones.

Noong araw na iyon ng pagpasok ng mga Amerikano, may pagkakahati nang naganap sa Hukbong Hapones.  Inatasan na ni Heneral Tomoyuki Yamashita (14th Area Army), Pangkalahatang Tagapamuno ng Lahat ng Hukbong Hapones sa Pilipinas, na lumisan ang mga Hapones sa Maynila at tumungo sa kabundukan upang doon na lamang ipagpatuloy ang pakikibaka.

Ang Hukbong Katihan (army) ay lumilisan na noon palayo ng Maynila.

Samantala, hindi sumang-ayon sa pag-alis si Rear Admiral Sanji Iwabuchi ng Manila Naval Defence Force na naniwalang kaya pa niyang ipagtanggol ang Maynila.  Dali-daling pinakalat ni Iwabuchi ang 17,000 mga kawal mula sa Hukbong Pandagat, na walang kasanayan sa pakikipagdigma sa lupa.

Nahirapan ang mga Amerikano na makausad patimog sapagkat lahat ng mga tulay ay pinabagsak na mismo ng mga Hapones.

23-25 PEBRERO 1945

Pagbomba sa pamamagitan ng artillery shelling at pagsalakay ang naging taktika ng mga Amerikano sa pagkubkob ng Intramuros sapagkat tumanggi si MacArthur na aerial bombardment ang gamitin upang mabawasan ang pagkawasak na idudulot nito sa lungsod.  Sa huling araw, napasakamay ng mga Amerikano ang Fort Santiago.

26-28 PEBRERO 1945

Naaagaw mula sa mga Hapones ang mga gusaling Legislative at Agriculture.

3 MARSO 1945—Sa pagsuko ng mga nalalabing mga sundalong Hapones sa gusali ng Finance, “napalaya” ang Maynila.

Ang halaga ng “Liberasyon” ng Maynila:

16,665 mula sa Hukbong Hapones

1,010 mula sa Hukbong Amerikano

100,000 MGA SIBILYAN.

Ang lubos na nagbaka ng kasawian ay ang mga Manileño, bunga ng walang habas na pagbomba ng mga Amerikano subalit mas marami dito ay idinulot ng mga Hapones na sistematikong nangmasaker ng mga sibilyan sa isang buwan na iyon.  Pinaniniwalaang may basbas ng Tokyo.

Ang Maynila ang naging IKALAWANG PINAKAGUMUHONG “ALLIED” NA LUNGSOD SA DAIGDIG, pangalawa lamang sa Warsaw, Poland.  Isang buwan kung kailan nagahasa ang Maynila ng brutalidad ng mga Amerikano at mga Hapones.

Ayon sa mga historyador, hindi lamang mga Amerikano ang nagpalaya ng bayan, kundi ang mga gerilyero at beteranong Pilipino sa buong bansa:

“In fact, by the time ‘liberation day’ came in October 1944, large parts of the archipelago had already been cleared of Japanese, thus making the American efforts less costly.  And yet, the contribution of the Filipino to the war has not been justly recognized.” –Samuel K. Tan

Ibinalik ng mga Amerikano ang Kasarinlan ng Pilipinas noong 4 Hulyo 1946.

Muling itinatag ng mga Pilipino ang kanilang bansa tungo sa minimithing kaginhawaan ng lahat.

At matapos ang kalahating siglo:  Ang mga bakas ng kagitingan at tagumpay na iniwan sa iba’t ibang pook sa buong Pilipinas…Sa pangangalaga ng pribadong sektor at ng pamahalaan …patuloy sana nating ingatan at pahalagahan…

Ang mga bayaning beterano at mga kawal …patuloy sana nating alagaan.

Sapagkat nang tawagan sila upang ipagtanggol tayo, hindi sila umurong at umuwi sa kanilang tahanan, bagkus sila ay nahirapan, marami ang namatay, hindi para sa kanilang sarili, kundi para sa kanilang mga anak at kanilang mga apo.

Dahil sa kanila, kaya ka nabubuhay ngayon.  Bilang pagpapahalaga sa kanilang mga sakripisyo NASA SA ATIN ANG PAGPAPATULOY NG KABAYANIHAN.

PILIPINONG KONSEPTO NG BAYANI:

“Isang nagkukusang makipagtulungan nang walang anumang bayad sa mga gawaing pangkomunidad.”—Zeus A. Salazar

IKAW YON, PINOY!

Credits:

MULTI-AGENCY TASK FORCE FOR THE

2010 OBSERVANCE OF ARAW NG KAGITINGAN

AND PHILIPPINE VETERANS’ WEEK

KAGAWARAN NG TANGGULANG PAMBANSA

PHILIPPINE VETERANS AFFAIRS OFFICE

PHILIPPINE HISTORICAL ASSOCIATION

at ng

UNIBERSIDAD NG SANTO TOMAS

(mga prodyuser)

Sa panulat, pagsasalaysay at direksyon ni

MICHAEL CHARLESTON B. CHUA

Video Editing

IRINEO HERNANDEZ III

Direktor ng Produksyon

ROMMEL RIVERA

Creative Consultants

DR. EVELYN A. SONGCO, Ph.D.

Pangulo, Philippine Historical Association

ASSOC. PROF. NINIA I. CALACA

Direktor, UST Educational Technology Center

Post Production

EDUCATIONAL TECHNOLOGY CENTER

University of Santo Tomas

Iniaalay sa lahat ng mga Beteranong Pilipino sa lahat ng digmaan

At kay Dr. Ricardo Trota José, kung kanino utang ng sambayanan ang pagpapanatiling buhay ng kanilang mga kwento

1 Comment
September 1, 2012

KA ERDY

ALAY SA ISANG DAKILANG PINUNO: Ang may-akda habang nag-aalay ng saludo sa harap ng mga labi ng Tagapamahalang Pangkalahatan ng Iglesia ni Cristo Eraño “Ka Erdy” Manalo sa Templo Sentral ng INC, gabi ng 3 Setyembre 2009 (TV grab mula sa Net25 sa kagandahang loob ni Charlemagne John Chua).

Akin muling inilalabas ang sanaysay ko na ito bilang paggunita sa ika-3 taong anibersaryo ng pagpapahayag ng opisyal na kamatayan ng Ka Erdy Manalo isang araw matapos siyang pumanaw noong 31 Agosto 2009:

Pag-uwi ko sa bahay sa hapon ng 1 Setyembre 2009 upang magpahinga, narinig ko sa ulo ng mga balita ng Radyo Patrol Balita ng 4:00 NH  na sumakabilang buhay na ang Tagapamahalang Pangkalahatan ng Iglesia ni Cristo (INC) na si Eraño “Ka Erdy” G. Manalo noong nakalipas na hapon sa ganap na 3:53 NH sa kanyang tahanan sa Diliman sa edad na 84 sanhi ng cardiopulmunary arrest.  Ang pabatid ay ginawa ng tagapagsalita ng INC, Bienvenido Santiago, “Ikinalulungkot naming ipabatid sa buong Iglesia at sa buong sambayanan na ang tagapamahalang pangkalahatan ng Iglesia ni Cristo, ang kapatid na Eraño G. Manalo ay ipinagpahinga na ng Diyos.” Humabol pa sa makasaysayang mga pangayari ng huling araw ng Agosto tulad ng kapanganakan ni Ramon Magsaysay noong 1907 at ng pagkamatay ni Princess Diana noong 1997.

 

Kahit hindi ako kaanib ng kapatiran, binabasa ko na ang kanilang magasin naPasugo bata pa lamang ako sapagkat ang mga pamilya ng mga kapatid ng aking ama ay mga kapanalig ng Iglesia.  Kaya napaigkas ako sa aking pagkakahiga nang marinig ang balita.

Sampung taon bago pa man pumanaw ang tagapagtipon ng INC at itinuturing ng samahan na huling sugo ng Diyos sa mga huling araw na si Felix Ysagun Manalo noong 1963, napili na ang Ka Erdy na tagapagmana ng pamunuan.  Nang humalili siya sa kanyang ama,  maraming kritiko ang nagsabi na hihina na simbahan na pinalago ng Ka Felix sa buong Pilipinas.  Subalit pinatunayan niya ang kanyang kakayahan bilang pinuno dahil lalo lamang naging matatag at prominente ang Iglesia sa kanyang pamamahala.  Noong 1968, pinasinayaan niya ang pinakaunang lokal sa labas ng bansa, sa Honolulu, Hawaii at matapos lamang ang ilang linggo, sa San Francisco, California, ang pinakaunang lokal sa kontinental na Amerika.  Ngayon, dahil sa paglago ng pamayanang Pilipino sa daigdig, 90 dayuhang bansa na ang may lokal ng INC kasama na ang bansang nagbigay sa atin ng Katolisismo, Espanya, at sa mahahalagang lugar sa Kasaysayan ng Kristiyanismo—Roma (1994), Herusalem (1996) at Atenas (1997).

Ang Templo Sentral ng INC sa panahon ng dalamhati (Kuha ni Michael Chua)

Sa bansang ito, ang INC sa kanyang pangangasiwa ay nakapagtatag ng mas marami pang lokal at mga kapilya, maging sa mga pinakamalalayong barangay sa Pilipinas.  Nailipat ang pangasiwaan sa isang malaking lupain sa Diliman, Lungsod Quezon at naipatayo niya ang Central Offices, ang Tabernakulo, ang Pamantasang New Era at noong 1984, matapos ang dalawang taong konstruksyon, ang Templo Sentral.  Nagpatayo rin ng mga pabahay para sa kanilang mahihirap na kapatiran sa iba’t ibang dako, pinakamahalagang banggitin ang Barrio Maligaya, sa Laur, Nueva Ecija.  Dito inilipat ang mga kapatid na umalis sa Hacienda Luisita dahil sa persekusyon noong 1965.  Sa kabila ng iba’t ibang krisis sa bansa, tulad ng diktadura (ayon sa aklat na “The Conjugal Dictatorship” ni Primitivo Mijares, nang ipatupad ang Batas Militar noong madaling araw ng 23 Setyembre 1972, nagkaroon ng engkwentro sa pagitan ng mga gwardiya ng INC sa Diliman at ng mga militar na nagnais ipasara ang Eagle Broadcasting Network—DZEC), at pagkakahati sa mga panahon matapos ang Kapangyarihang Bayan sa EDSA noong 1986 (Noong Abril 2001, ipinaglaban ng mga kasapi ng INC ang pangulong hinalal ng bayan, Joseph Ejercito Estrada noong EDSA 3 at ang Net 25 ang naging tanging istasyon ng telebisyon na patuloy na nagpalabas ng mga pangyayari, subalit bago pa man sumiklab ang karahasan, pinayuhan ng pamamahala ang kanilang mga kaanib na lumisan na sa EDSA), patuloy na naging buo at matatag ang INC at nagpatuloy sa kanilang mga gawain ng paglilingkod sa bayan (sa pamamagitan ng mga misyong medikal at mga pamamahayag, pagiging disiplinado sa pamumuhay ng kapatiran, pagdadamayan sa isa’t isa, at pagtataguyod ng Wikang Pambansa sa pakikipagtalastasan).  Ang doktrina ng kaisahan ng kilos at pasya maging sa pagboto ang nagseguro ng respeto ng mga lider pulitikal sa kapatiran na tinatayang may dalawang milyong kasapi sa Pilipinas.  Lahat ng ito at higit pa sa ilalim ng tahimik, subalit masikan at karismatikong pangangasiwa ni Ka Erdy.  Kamakailan lamang, noong 27 Hulyo 2009, pinangunahan ng kanyang tinig ang pagdiriwang ng ika-95 taon ng Iglesia.  Ang tagumpay ng kanyang pangangasiwa ay konkretong nakaukit sa bato at semento ng bawat kapilya ng INC sa buong Pilipinas.

Kaya naman hindi lubos na maaarok ang naging pagdadalamhati ng kapatiran sa pagpanaw ng kanilang pinuno.  Sa Lungsod ng Tarlac, ang magkakapatid na sina Charley Anthony, Charlotte Anjanette at Charlemagne John Chua at ang kanilang mga pamilya ay nakadama ng matinding kalungkutan at dalamhati nang marinig ang balita.  Nang matanggap ni Prop. Vic Villan ng UP Departamento ng Kasaysayan ang balita sa pamamagitan ng text messaging noong umaga ng 1 Setyembre habang nagkaklase, nagpigil siya na maging emosyunal at ibinaba sa mesa ang kanyang telepono.  At kahit hindi na siya mapakali, ipinagpatuloy niya ang pagtuturo sa klase at pagkatapos nito ay tumungo na agad sa Templo Sentral.  Si Prop. Jaimar Dan C. Orosa ng New Era University ay pumasok sa kanyang silid-aralan kung saan nag-iiyakan ang mga kabataan.  Hindi siya makapagturo sa kalungkutan kaya inudyok niya ang kanyang mga estudyante na isulat na lamang ng kanilang mga naiisip at nadarama sa sandaling iyon at sinabing, “That would be your history!”  Bago pa man dalhin ang mga labi ni Ka Erdy doon, tumungo agad noong 3:00 NH sa Templo Sentral si Carmela Dy, isang kabataan nagtapos sa Pamantasang Miriam, dahil sa lubos na dalamhati.  Ayon sa kanya, balewala ang inip at hirap ng siyam at kalahating oras na pagpila nang makita niya ang mga labi ni Ka Erdy sa loob ng tatlong segundo.  Ilan lamang ito sa milyong kwento ng hapis noong araw na iyon.  Bagama’t kinabiglaan ang balita, tanggap ng mga kaanib ang pamamahinga ng kanilang pinuno.  Binanggit ni Prop. Villan sa kanyang mensahe sa akin, “Nahahapis ang kapatiran pero tinatanggap naming maluwag sa aming loob. Napapagod na rin ang Ka Erdy.”

Noong pangatlong gabi ng lamay, 3 Setyembre 2009, nagtungo ako sa Templo Sentral upang maging bahagi man lang ng istadistika ng nakiramay bilang pakikiisa sa INC sa kanilang pagdadalamhati.  Nang masilayan ko ang labi ni Ka Erdy tinatayang 8:30 NG, ako ay nagbigay ng isang saludo.  Sa aking pananatili ng dalawang oras sa loob ng templo, at ilang oras pa sa labas, nakita ko ang ilang personalidad sa pulitika at showbiz na tumungo noong gabing iyon upang makiramay—sina Sen. Panfilo Lacson, si Alkalde Sonny Belmonte ng Lungsod Quezon, Kalihim Joselito Atienza ng DENR, ang mag-asawang Sen. Francis Pangilinan at Megastar Sharon Cuneta na personal na kaibigan ng pamilya Manalo, magkapatid na mga senador Pia at Alan Peter Cayetano, Amay Bisaya, Konsehal Lou Veloso ng Maynila, Angelica Jones, at dating Gobernador Roberto Pagdanganan ng Bulacan.  Nauna nang bumisita ang pamilya Aquino, dating Unang Ginang Imelda Romualdez Marcos, dating Pangulong Joseph Ejercito Estrada, at Pang. Gloria Macapagal-Arroyo mula sa kanyang pagbisita sa Libya. Nakakita rin ako noong gabing iyon ng mga pari mula sa ibang samahang panrelihiyon.  Ang pagpupugay na ito ay tanda ng impak ni Ka Erdie sa labas ng bayang Iglesia. Ngunit walang makahihigit sa tagpo ng marami sa mga kaanib ng INC, bata man o matanda, na masakit na lumuluha sa tuwing masisilayan ang bangkay ng Ka Erdy, matapos ang maraming oras ng disiplinadong pagpila kasama ang libo-libo, kundi man milyong mga kapatid.

Ang may-akda kasama si Prop. Vic Villan sa harapan ng Templo Sentral ng INC (Sariling-kuha ni Michael Chua).

Sa tulong ni Prop. Villan, nakapag-abot rin ako ng aking personal na pakikiramay sa panganay na anak ni Ka Erdy na si Kapatid na Eduardo V. Manalo, ang inaasahang humalili sa pamumuno ng INC.  Sa aking paglapit, tumayo ang pamilya Manalo at habang kinakamayan si Ka Eduardo ako ay nagpakilala bilang Pangalawang Pangulo ng Philippine Historical Association.  At winika na sa ngalan ng mga historyador nakikiramay ako at nagpapasalamat sa naging ambag ni Ka Erdy hindi lamang sa bayang Iglesia kundi maging sa sambayanan.  Nadama ko ang kanilang dalamhati at ang pakikinig at pagtanggap nila sa aking pakikiramay, nagpigil ako sa pagluha.  Nagpaunlak din siya na pirmahan ang aking magasing Philippines Free Press noong 1 Agosto 2009 na ang pabalat ay ang Ka Erdy.  Sa huli, ipinangako kong susulat ako ng artikulo ukol sa mga ambag ni Ka Erdy at nagtapos sa mga katagang, “Tayo po ay nasa Kasaysayan na!”

Si Ka Erdy ay inilibing noong tanghali ng 7 Setyembre 2009.  Ang araw na iyon ay idineklarang pista opisyal ng pamahalaan, pagkilala sa “ginagalang, huwaran at mapagmalasakit na pinuno,” ayon na rin sa mga pananalitang ginamit ni Prop. Villan.  Dagdag pa niya na simula noon, “mangungulila na kami….  Naghihinagpis kami sa kanyang pagyao.”  Sa mensahe sa akin ni Spyl Balangatan, isang kaibigang kaanib ng INC, “Kung gawi lang ng Ka Erdy ang ginagawa ng ating gobyerno ngayon, sana niluluwalhati rin ang bayan.”

Hindi lang makasaysayan ang Agosto 2009, paalala rin ito na sa pagkamatay nina Cory, Ka Erdy, maging ni Sen. Ted Kennedy ng Estados Unidos, ipinapasa na ng lumang tanod sa bagong henerasyon ang sulô ng pamumuno.  At sa pagpapatuloy ng bagong henerasyon sa pamamayani sa lipunan at kalikasan, nararapat lamang na gawing huwaran ang kanilang ehemplo, mga simpleng mamamayan na may hiraya (imahinasyon at bisyon) na mas malaki kaysa sa kanilang sarili at namuno.  Paalala na tayong lahat ay dapat maging mga pinuno. Ayon nga kay Ninoy Aquino, “We should not depend on one man. We should depend on all of us. All of us are expendable in the cause for freedom, and therefore I say, ‘Stand up now and be a leader, and when all of us are leaders, we will expedite the cause of freedom.’”

7 Setyembre 2009, 8:41 NU, Pook Amorsolo, UP Diliman, Lungsod Quezon

1 Comment
August 30, 2012

TOUCHING HISTORY: Why I Attend The Ramon Magsaysay Awards Every 31 August

Why I attend the annual Ramon Magsaysay Award.  Reposted to commemorate the 105th birth anniversary of President Ramon Magsaysay and as a tribute to DILG Secretary Robredo whom I met and personally saluted in 2000 after being conferred the award.  From the Philippine Star, 31 August 2008, A12.:

31 August 2000, Philam Life Theater, Manila. Photo by Edna C. Apondar

TOUCHING HISTORY

Michael Charleston “Xiao” B. Chua

“Diligence in the work that gives sustenance to thee is the true basis of love — love for thine own self, for thine wife and children, for thine brothers and countrymen.”

-Supremo Andres Bonifacio, Father of the Filipino Nation

“I believe that this nation is endowed with a vibrant and stout heart, and possesses untapped capabilities and incredible resiliency.”

-President Ramon Magsaysay

On 31 August 2008, I will go to the 50th Ramon Magsaysay Awards presentation ceremonies at the Cultural Center of the Philippines.

Since 1998, except for a year, I never missed a presentation ceremony. You might wonder, why do I keep coming back?

It all started when I was a fourteen year-old second year high school student in St. Matthew Christian Academy in Tarlac City.  I won third place, high school division, in the very first Ramon Magsaysay Essay Writing Contest (the fore-runner of the now well-known annual Ramon Magsaysay Student Essay Competition of the Award Foundation) of Mr. Paco Magsaysay and Museo Pambata.  I was therefore invited to attend the Magsaysay Awards.

That was the very first time I heard of Asia’s version of the Nobel Peace Prize, which was created in 1957 within a year after Pres. Magsaysay’s death.  Every kid in the country knows Pres. Ramon Magsaysay as the “man of the masses.”  So as a young Filipino I felt proud that an international body that was established to honor Asian heroes, is named after a Filipino.

The ceremony in 1998, was not only special because of the 40th year of the award, but also because the foundation was honoring President Cory Aquino—our very own cabalen from Tarlac, for the category “International Understanding.”  My Aunt Edna Briones agreed to accompany me after being notified the morning of the ceremonies how to claim my prize-money from the essay competition in Makati before proceeding to the CCP.  We arrived late for my first Magsaysay night and was even wearing sando as undershirt for my Barong Tagalog (a common practice in the provinces).  I only realized I made a mistake with my choice of outfit when guests started looking at me strangely.  For it was a formal affair, attended by famous personalities with the President of the Philippines as guest of honor.  I began counting how many people I was seeing at that time who were familiar to me.  After the ceremony, I hunted all of them to ask for autographs and took pictures of them.  That night, I was literally rubbing elbows with public officials, businessmen, artists, actors, broadcasters and academics.  I met Sen. Jun Magsaysay and had an impression that he got the simplicity and humility of his father.  It was all overwhelming for a kid from the province.  I shook the hand of the person who inspired the People Power Revolution (Pres. Cory Aquino), and the hand that signed landmark measures which moved our economy (Pres. Fidel Ramos).  I was touching history!

But what struck me was the simplicity of it all.  Yes it was formal, all right, but not grand.  Stately but understated.  The emphasis was not on the people, but on what these people represented.  As a kid, with History as my favorite subject, I always thought of how I can really show my love of country without necessarily being a big man or a dead man.  As I was listening to the citations of each awardee, the answer to my question dawned on me:  Be the best that you can be, and do your share.

Xiao Chua salutes Magsaysay Awardee Jesse Manalastas Robredo, 31 August 2000.

From then on, every year, I travel from the province to attend the awards night like a vow—panata.  In 2001, I became a history major at the University of the Philippines in Diliman and I still continue to attend.  It was only in 2003 that I was not able to attend the ceremony because we went to a class field trip in Mt. Banahaw.

Ten years since and a bunch of autographs and memorabilia which I piously collected, why do I still return to witness a formal ceremony over and over again?

The reason is personal.  It is in the annual Magsaysay night that I find great inspiration.  The significant stories (as historian Zeus A. Salazar puts it, kasaysayan must be “salaysay na may saysay”) of the awardees inspire me to make a difference, in an environment where the non-conformists are persecuted.  These stories teach me to fight for principles even if victory is not sure.  These also touch my heart and convince me to do my share in lifting the spirit of others, in a nation that is in crisis and despair.

Trustee Emily Abrera expressed what I always felt in her welcome remarks two years ago when she said that the ceremony is like the sacred gathering of our ancestors in an ancient ritual, “the anointing of heroes.” She added, “It is said that you cannot be around great people and not vibrate to the same high frequency.”

After every presentation ceremony, I feel recharged with the inspiration of these stories.  Believe me, the Ramon Magsaysay Award has changed my life.  When I graduated in 2005, I chose to take a path less travelled by young people like me.  I decided to teach history in the premier state learning institution in this country.  And I wish to remain a teacher despite the sacrifices.  Who knows?  That by being the best teacher that I can be, telling my students to look back at their sad yet great past in the perspective of their own culture, I can inspire my students to be proud of their country.  And when this new generation takes over the country as political, economic and social leaders, they will be an asset, not a liability. A better Philippines is not a dream, I HAVE SEEN IT!  It is a vision that I am sure will come true if the young generation is inspired.

I believe that great inspiration is contagious.  I will tell my students about the Magsaysay Awardees.  They will see how most of the awardees were simple human beings.  The main thing they had in common was the greatness of spirit to help those in need.

Michael Charleston B. Chua, 26 (2008), taught at the University of the Philippines Department of History for three years and is finishing his master’s thesis on “Imelda’s Manila.” His essay “Ramon Magsaysay:  Role Model for the Youth” placed third in the high school division of the very first Ramon Magsaysay Essay Writing Contest in 1998.  The author can be reached at xiaoking_beatles@yahoo.com.

1 Comment
August 29, 2012

RAMON MAGSAYSAY: Role Model For The Youth

To commemorate the 105th birthday of President Ramon Magsaysay, I am reposting an essay I wrote when I was fourteen years old.  It placed third in the high school division of the very first Ramon Magsaysay Essay Writing Contest in 1998.  Encoded from the typewritten original with minimal revision:

Xiao Chua and THE “GUY,” 31 August 2011, Cultural Center of the Philippines

RAMON MAGSAYSAY:  ROLE MODEL FOR THE YOUTH

Michael Charleston “Xiao” B. Chua

What can a late president give to the young people of today?  What does Ramon Magsaysay mean to the youth?

Ramon Magsaysay, the man who said “Those who have less in life should have more in law” was born on August 31, 1907 in Iba, Zambales:  the first president to be born in the 20th century.  Because of poverty, he worked as a jeepney driver and finished his studies of commerce by his hardwork.  But his real love is engineering so he became a mechanic.  His triumph in politics came from his records of being a guerilla fighter in World War II.  He was elected Congressman and was appointed Secretary of National Defense.  He succeeded in tho surrender of the rebel group “Huk” or “Hukbong Mapagpalaya ng Bayan” (People’s Liberation Army).  In 1953, he was elected as the Third President of the Third Republic of thePhilippines.

President and Mrs. Ramon Magsaysay and Family (Courtesy of http://www.zambalesforum.org/rodelramos)

My grandmother, Mrs. Ma. Constancia Chua, told me two anecdotes she know about Ramon Magsaysay.

When he was still a Defense Secretary, he was going to Malacañang to have a meeting with then president Elpidio Quirino.  Aboard his car with wife, Luz Banzon-Magsaysay, and driver, Kosme, they suddenly stopped in the middle of the night.  Magsaysay asked the driver what happened. The driver answered “Nasiraan po tayo!”  Luz became nervous. “This place is dangerous” she said.  Magsaysay calmed her down.  Kosme tried his best to fix the car but he cannot start it.  “I know how to fix car engines, but I cannot fix this one” he admitted to Magsaysay.  So the latter went outside the car, pushed up the sleeves of his barong tagalog and he started fixing the car.

“What are you doing?”  Luz asked her husband.  He answered “Don’t you remember? I’m a mechanic!”

“We understand that Ramon. But your clothes will be dirty.”  Luz said. “She’s right sir!”  Kosme added, “Just tell me how and I’ll do it.”

Magsaysay answered, “I’m used to dirt, and I’m a worker too.”

Both Luz and Kosme were amazed [with] what he is doing. He is not shy to do humble things even if he has a high position in the government.

After some moments, the car started.  He fixed his clothes and went back inside the car like nothing happened.

“Let’s go, Kosme” he said, “The president is waiting.”

Another anecdote is about the violation of traffic rules committed by his driver, Kosme.

“Slow down a bit, Kosme, we’ll be charged of overspeeding!”  The president told his driver. The driver answered “yes” but he didn’t listen to him.  Kosme proceeded to the intersection and he ignored the red light so the police chased the car.  The car was forced to stop.  Kosme talked to the policeman, the latter asked the license of the former.

“I’m in a hurry chief,” Kosme said.

“The law is the law, and you broke it, here’s your ticket,” the policeman said. “Claim your ticket [at] the fiscal’s office.”  But Kosme answered, “Don’t you know my passenger?”

The policeman inspected the plate number, Number one, and he immediately looked inside the car.  “My goodness! Pardon me Mr. President.”  The policeman told Magsaysay. “You can now proceed.”

“Oh no, sargeant,” Maysaysay said. “You said awhile ago that the law is the law.  And in that principle I do believe.  While I am the president, the law applies to everyone, there is equality.  Please give us the necessary ticket.”

And the policeman issued the ticket.  Kosme scratched his head.

Ramon Magsaysay was a popular president.  The people loved him, and his jingle is much awaited in the radio:

“That is why, that is why, you would hear the people cry

Our democracy will die, Kung wala si Magsaysay

Mambo Mambo Magsaysay, Mabu Mabu Mabuhay

Our democracy will die, Kung wala si Magsaysay”

Magsaysay is called “The Champion of the Common Man.”  My Lola Ching said, “He is the kindest president I know.”  He socialized with the man on the street, with the commuters in a bus, with the common “tao.”  The proof of his being “The Man of the Masses” is he opened Malacañang and the Office of the President to the people.  Two or three times a week he listens personally to the problems of the people.  A character that must be possessed by every government official.

When there are state functions or there are some foreign visitors.  “My husband wants to serve them local dishes and local wines.”  Mrs. Luz Banzon-Magsaysay once said in a T.V. special, “He always supports and promote local products.  The curtains in our house must be locally made,” she said.

Magsaysay meets the press informally in the open-air balcony of Malacanang. Nestor Mata, a journalist said, “In our press conferences, we can feel the breeze of the Pasig River.”  Magsaysay, being considerate, knows the need of fresh air of every man. This also indicates his love of nature.

But the role of Malacañang as the palace of the common man ended on March 17, 1957 when the Presidential plane “Pinatubo” crashed on Mt. Manunggal, Cebu leaving the nation a dead champion.

“I cried when I heard the news” my Lola Ching said. “I was shocked and I cannot think of it.”  Magsaysayts body was laid in state in Malacañang, and even in death, his greatness increase[d].  People from all walks of life paid their last respects from his wake in Malacañang to his burial in theNorth Cemetery.  His funeral was attended by thousands of people.

Magsaysay means something to the youth of today and that is his great legacy, the legacy of his character.  He loves his work, he loves the law, he loves nature, he loves the people and he loves his nation.  A legacy of love that must [be instilled] in the hearts of every young people.  Truly, Ramon Magsaysay is the role model for the youth.

People’s Journal, 18 October 1998

Philippine Daily Inquirer, 17 October 1998

3 Comments
August 29, 2012

SHOUTING IN BRONZE: The Lasting Relevance of Andres Bonifacio and His Monument in Caloocan

To commemorate the 116th anniversary of the charge of Andres Bonifacio and the Katipunan in the province of Manila and the Battle of Pinaglabanan (San Juan del monte) on the night of 28-29 August 1896, I am posting this old article I made in 2007 on the significance of Andres Bonifacio’s Caloocan monument first published in http://www.artesdelasfilipinas.com/archives/52/shouting-in-bronze-the-lasting-relevance-of-andres-bonifacio-and-his-monument-in-caloocan:

Bonifacio Monument by night, taken on 25 February 2007 by Ramir Borja.

SHOUTING IN BRONZE

The Lasting Relevance of Andres Bonifacio and His Monument in Caloocan

Michael Charleston “Xiao” B. Chua

“If you want to be a hero, well, just follow me…”

-John Lennon, Working Class Hero

Amidst the concrete jungle in the middle of the city of Caloocan, amongst the smog of pollution, stands the dignified figure of Andres Bonifacio—national hero, Founder of the Katipunan, Father of the Filipino Nation, the great plebeian who spearheaded the Filipino revolution against the Spaniards.  The BonifacioMonument is mute, but Bonifacio’s eyes made of bronze were shouting, reminding us for a moment to stop from the gray and frenzied hurly-burly of city life, and reflect on the greatness of the “Supremo.”

Andres Bonifacio (b. 30 November 1863, d. 10 May 1897), was a self-taught orphan who became a theater actor and an employee of two international companies in Manila.  His social consciousness and deep understanding of his culture led to his involvement in Dr. José Rizal’s La Liga Filipina, and in founding the Kataastaasang Kagalanggalangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan (The Highest, Most Venerable Association of the Sons of the People), or the Katipunan, in 1892.  The movement’s membership increased when he assumed the leadership as the “Supremo” and in August 1896, started the revolution which will eventually bring down the three centuries of Spanish domination in the Philippines.  In 1897, when politics prevailed among the Katipuneros in Cavite, Bonifacio was replaced by Gen. Emilio Aguinaldo as leader of the revolution, in a series of events which led to the Supremo’s execution by men from the organization he himself founded.

The author for the first time inside the monument circle itself, Interview for GMA News TV, 26 June 2012.

Work on the monument started when Doña Aurora Aragon-Quezon placed a cornerstone on the site on the birth anniversary of Bonifacio, 30 November 1929.  A competition was launched and sculptors submitted proposals for the design of the monument using aliases.  The design chosen was that of Guillermo Tolentino, a graduate of classical sculpture in Rome.  The monument, which was inaugurated on 30 November 1933, is regarded as one of the world’s finest monuments.

Photo by Enrico Azicate

At the top of the 45 feet high obelisk is a figure very similar to the classical sculpture “Winged Victory.”  The octagonal base represents the first eight provinces that revolted against Spain in 1896.  Around the obelisk, 23 figures in darkened bronze depict the events that led to the Philippine Revolution:  The execution of the three martyr priests Gomez, Burgos at Zamora, and the injustices committed by the Spanish colonizers against the Filipinos.

Photo by Xiao Chua, 26 June 2012

The dominating figure of course is that of Andres Bonifacio, calm and dignified amidst the turbulent events around him, with bolo on one hand and a revolver in the other.  Behind him is the figure of Emilio Jacinto, brains of the Katipunan, and a standard bearer.  Surrounding the triad are two bolo-wielding Katipuneros symbolizing the spirit of the first cry of the revolution in Balintawak—the call to arms and the people’s response to this call.

The monument was constructed during the time when the issue of Philippine Independence from the Americans was being deliberated upon, and when many of those who participated in the revolution led by Bonifacio were still around—nationalistic feeling around the country was very much intense, and not a few got emotional seeing the monument.  Some say, that although Tolentino sculpted all the other figures in the realistic style (where the pain and suffering of the Filipinos were greatly manifested), the figure of Bonifacio in Barong Tagalog was the only figure done in the classical style (imitating the Graeco-Roman figures that show no emotions).  It was said that this is what the Americans wanted because a defiant Bonifacio might inspire another rebellion.

Detail of Bonifacio Monument, from Medina, Great Lives: Andres Bonifacio, 1992, p. 28.

But according to Tolentino’s student, Napoleon Abueva, the suffering figures and the dignified Bonifacio shows that whatever happens, they will prevail:

“…the hooded head with the ever-tightening garrote about to nip a life, the hapless mothers and forsaken children in Tolentino’s monumental masterpiece, allow us to relive the sufferings and dire consequences of the times… The tragic related events and corresponding feeling of desolation, of hopelessness that Tolentino’s figures evoke, contrasted by the stance of soaring confidence and hope in Bonifacio’s expressive gesture, together with the defiant bolo-wielding compatriots, provide a reassuring promise of eventual success at all costs—reminding us of an old saw which goes this way: Great was the sacrifice and great was their reward.”

Photo by Xiao Chua

For Abueva, a look at the monument will give a feeling of pride in the resilient Filipino spirit, “…the legacy of a promising tomorrow gleaned from a cruel and troubled past, the accounts and instances of utterly depressed feeling, buoyed up and transformed to lofty feelings of inherent pride and enrichment of the Filipino soul…”

The monument is a testament to the superiority of Tolentino as a visual historian.  In preparation for the construction of the monument, he interviewed people and went to the extent of using the bone structure of the Supremo’s sister, Espiridiona Bonifacio, in making the head of the Supremo.  Despite the research, the monument was not spared from controversies.  It depicted Bonifacio far from the stereotype of him at that time as a man dressed in camisa de chino with a bolo at one hand and the Katipunan flag on the other, yelling like wild.  Ambeth Ocampo writes:

When the protests came in, Tolentino countered his critics with his research. The likeness was based not only on a photograph of Bonifacio, but on the bone structure of his sister Espiridiona as well. Interviews of surviving Katipuneros gave an idea of his attire and revealed that, contrary to popular belief, Bonifacio favored in battle his gun over his bolo. One account says that on their way to Caloocan in 1896, many Katipuneros traveled disguised as women to get past the Spanish police and military. To make his baro’t saya more convincing, Bonifacio had to leave his bolo behind and take his gun instead. Tolentino left no stone unturned in his research, and he was prepared to show documentation for such minute details as the position of the holster on Bonifacio’s belt. Over and above all this, Tolentino even consulted espiritistas to discern the true likeness and character of Bonifacio.

Bonifacio and Jacinto photography by
Prof. Enrico Gerard R. Azicate.

In 1973, the title National Artist for Sculpture was conferred on Tolentino in 1973.

The site of the monument in Caloocan was aptly named “monumento” by the people themselves, and for a long long time it was the landmark for travellers from the north that they’re entering Manila through the MacArthur Highway.  That’s why the sight of the monument gives a feeling of journey’s end, until the North Luzon Expressway and Abueva’s The Transfiguration replaced monumento as Manila’s gateway from the north.

Today, because it has become part of the daily lives of the people of Caloocan, it seems that the monument is being neglected and only a few people notice the beauty and ponder on the significance of the monument.  But recently, the monument caught attention once again in 2002, when its transfer to faraway Tala in the same city was proposed by Mayor Rey Malonso to give way for the Light Rail Transit Extension.  This move was prevented by a resolution by the National Historical Institute, signed by its chairman Ambeth Ocampo, which reminds everyone that the BonifacioMonument is a national shrine and that transferring it would be against the law.

Based on the only photograph of the Supremo, digital art by Jesusa Bernardo

The lasting relevance of the monument is a reflection of the continuing importance to the people of the life and heroism of Manong Andres himself.  Militant groups, in many protests, rally around another statue of his in Manila.  In 1997, a book by the American historian Glenn Anthony May who brought out questions on what we know about the Supremo, sparked a debate among scholars on the Philippines.  With the centennial of the Philippine Revolution and the Proclamation of Philippine Independence in the 1990’s, recent scholarship clarified misconceptions.  Before, the impression was that the educated Gen. Emilio Aguinaldo was superior in terms of leadership and military skills than the impulsive Bonifacio.  But the Supremo was found out to be an excellent organizer with a movement whose members spread out across the archipelago (Ferdinand C. Llanes (ed), Katipunan:  Isang Pambansang Kilusan, 1994); a military tactician informed of pre-colonial war strategies of the Filipinos which used the natural environment to their advantage (Zeus A. Salazar, Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas, 1997; Zeus A. Salazar, Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila, 1995); the first president of the revolutionary government (and of the country) who had a clear idea of the Filipino nation in Katagalugan, which he defined as all people who were born in the whole archipelago and not just the Tagalogs (Milagros C. Guerrero, et. al., Andres Bonifacio and the 1896 Revolution, 1996); and the leader who urged his compatriots to have bait, puri at dangal (rooting itself to the values of our ancestors) just as they were brave (Milagros C. Guerrero, Pagtanaw sa Kasaysayan, Paghahanda sa Himagsikan:  Mga Ideya ng Katipunan, 1892-1897, 1998).  With these and many other new studies, Andres Bonifacio emerges as a leader who wanted not just mere political independence, but kaginhawahan—materially and morally free—just as our ancestors were before the colonizers came.  They remain to be our aspirations for a better country, the same one that Bonifacio and our forebears before us fought for and symbolized by his monument.

Landmarks, such as the BonifacioMonument, are reminders of our past that made us what we are today.  Landmarks do not feed us physically for sure.  But man doesn’t live by bread alone, for he has a soul that searches for identity and belonging.  The monument is a proud reminder of the greatness of our bloodline we all belong to, and of the victorious revolution we waged in 1896-1898.  To neglect these national treasures is like forgetting our own personal past and genesis—amnesia—and forgetting the heroes of 1896 is like forgetting the sacrifices of our own parents.  If we would lose the landmarks of our past, how would we ever know where we are, and where we are going as a nation?

As we gaze upon the Supremo and the men and women around that obelisk, let us think about the sacrifices of those before us who did not sleep in the dark of night, those who sacrificed their lives for the freedom of their children—for us.  They want us to carry on with what they had fought for, not by the bolo in a time of revolution, but simply by being productive and vigilant citizens, just like the Supremo more than a hundred years ago.  As if we can hear him call on us from those bronze figures once again with his words from the Dekalogo ng Katipunan:  “Ang pagsusumikap at pagpipilit na kumita ng ikabubuhay ay nagpapahayag ng tunay na pagmamahal sa sarili, sa asawa, anak, kapatid, at kababayan.” (Diligence in the work that gives sustenance to thee is the true basis of love — love for thine own self, for thine wife and children, for thine brothers and countrymen.)  Personally, I see the monument as a reminder of how a working class hero made a difference, and how we can too.

22 March 2004 / 22 May 2007 , University of the Philippines at Diliman

Consulted Works and Sources:

Acero, Francis.  Thoughts on the Bonifacio Monument.  Online, Internet.  Available URL:  http://www.tinig.com/v12/v12francis.html.

Agoncillo, Teodoro A. The Revolt of the Masses:  The Story of Bonifacio and the Katipunan.  Quezon City, U. of the Philippines P., 1956.

Bonifacio, Andres. “Decalogue” sa The Writings and Trial of Andres Bonifacio (translated by Teodoro A. Agoncillo and S. V. Epistola.  Manila: Antonio J. Villegas; Manila Bonifacio Centennial Commission; University of the Philippines, 1963, p. 1.

Churchill, Bernardita Reyes.  Determining The Truth:  The Story of Andres Bonifacio (being critiques of and commentaries on Inventing a hero, the post-humous re-creation of Andres Bonifacio).  Manila : Manila Studies Association, 1997.

Cristobal, Adrian E.  The Tragedy of the Revolution.  Quezon City: U. of the Philippines P., 2005.

De los Reyes, Isabelo.  The Religion of the Katipunan or the Old Beliefs of the Filipinos (translated by Joseph Martin Yap).  Quezon City:  Teresita A. Alcantara, Ph.D., 2002.

Estrada, Eric and John Realubit.  “BonifacioMonument Stays Put” in Manila Times, 25 January 2003.  Online, Internet.  Available URL:  http://www.manilatimes.net/national/2003/jan/25/metro/20030125met5.html.

FHL Research Team .  The Bonifacio Monument: Hail to the Chief!  Online, Internet.  Available URL:  http://www.librarylink.org.ph/featarticle.asp?articleid=50.

Guerrero, Milagros C.  “Pagtanaw sa Kasaysayan, Paghahanda sa Himagsikan:  Mga Ideya ng Katipunan, 1892-1897,” Kasarinlan:  A Philippine Quarterly of Third World Studies, Vol. 14, Num. 1, 1998, pp. 37-52.

Guerrero, Milagros C., Emmanuel N. Encarnacion and Ramon N. Villegas.  “Andres Bonifacio and the 1896 Revolution,” Sulyap Kultura, Second Quarter 1996, pp. 3-12.

Ileto, Reynaldo Clemeña.  Pasyon and Revolution:  Popular Movements in the Philippines, 1840-1910.  Quezon City:  Ateneo de Manila U.P., 1979)

Llanes, Ferdinand C. (ed). Katipunan:  Isang Pambansang Kilusan.  Quezon City:  Trinitas Publishing, Inc., 1994.

Maceda, Teresita Gimenez.  “The Katipunan Discourse on Kaginhawaan:  Vision and Configuration of a Just and Free Society,” Kasarinlan:  A Philippine Quarterly of Third World Studies, Vol. 14, Num. 2, 1998, pp. 77-94.

May, Glenn Anthony.  Inventing A Hero:  The Posthumous Re-creation of Andres Bonifacio.  Quezon City:  New Day Publishers, 1997.

Medina, Isagani R.  Great Lives:  Andres Bonifacio.  MakatiCity:  Tahanan Books for Young Readers, 1992.

__________. (ed).  Ilang Talata Tungkol sa Paghihimagsik (Revolucion) Nang 1896-1897 Isinulat ni Carlos Ronquillo y Valdez (Hongkong 1898).  Lungsod Quezon:  U. of the Philippines P., 1996.

Navarro, Arthur M. and Raymund Arthur G. Abejo (eds).  Wika, Panitikan, Sining at Himagsikan.  Lungsod Quezon:  LIKAS, 1998.

Ocampo, Ambeth R.  Bones of Contention:  The Bonifacio Lectures.  PasigCity:  Anvil Publishing, Inc., 2001.

__________.  Bonifacio’s Bolo.  PasigCity:  Anvil Publishing, Inc., 1994.

Salazar, Zeus A.  Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila (salin ni Monico M. Atienza).  Quezon City:  Miranda Bookstore, 1995.

__________.“Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 1.  Mandaluyong City:  Palimbagang Kalawakan, 1997.

__________.  “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 2.  Mandaluyong City:  Palimbagang Kalawakan, 1997.

Sison, Marites.  National Artist Guillermo Tolentino:  Monumental Spirit.  Online, Internet.  Available URL:http://www.filipinasmag.com/Main/Sept2003Tolentino.htm.

Ventura, Sylvia Mendez.  Supremo:  The Story of Andres Bonifacio.  MakatiCity:  Tahanan Books for Young Readers, 2001.

Leave a comment
August 25, 2012

MY AUTOBIOGRAPHY [UP TO 2007] IN OUR NATIONAL LANGUAGE (Sa Pusod ng Kasaysayan)

Matagal na ito pero maaaring magbigay pa rin ito ng ideya ukol sa aking mga unang taon at kabataan hanggang 2007 at kung bakit ako nagkaganito:

SA PUSOD NG KASAYSAYAN

(A Brief History of Xiao)

“Nothing’s really exciting in my life, except perhaps, my attempting to be in touch with HISTORY…”

Ang pusod, minsan sa buhay ng bawat isang tao, ay naging mahalagang daluyan ng buhay para sa atin. Ito ang nagdurugtong sa atin sa ating ina noong tayo ay nasa sinapupunan pa lamang. Ayon kay Prop. Lino Dizon, sa mga Kapampangan, pinaniniwalaan na kung maingatan ang pusod matapos ang kapanganakan ng isang bata at ilagay ito sa isang mataas na lugar sa tahanan, magiging BIBO ang bata sa kanyang paglaki.

Bagama’t marami sa mga pamahiin ay hindi ko pinaniniwalaan, itong tungkol sa pusod ay gusto kong paniwalaan. Noong una akong kumita ng liwanag nuong Ika-19 ng Enero 1984, bisperas ng kapistahan sa aking sinilangan, ang bayan ng Tarlak, binalot ng aking mga mararangal na magulang na sina Charles Chua at Vilma Briones ang aking pusod sa isang edisyon ng pahayagan noong araw na iyon at isinabit sa kisame ng aming kwarto. Nais kong maniwala na may kaugnayan ang pagkakaingat ng aking pusod at ang pagkakabalot nito sa pahayagan sa aking pagkakahilig sa bayan at kasaysayan, at sa masigasig na paglalahad nito. Wika nga ng historyador na si Gregorio F. Zaide, “Today’s events, tomorrow’s history.”

Nais ko ring maniwala na ang aking hilig sa kasaysayan ay dulot ng pagkakita ng aking mga magulang sa pagdaan ng karo ng bangkay ni Ninoy Aquino sa monumento habang ako’y pinagbubuntis ng aking nanay. Ngunit mas kapani-paniwala na ang naging haligi ng aking pagkahilig sa kasaysayan ay ang aking paglaki sa panahon ng pagbagsak ng diktadura at ng sinasabing bagong demokrasya. Ang makasaysayang tagpong ito sa buhay ng ating bansa ay malamang sa malamang, tumatak sa aking murang isipan. Naaalala ko pa rin ang aming pagsigaw kasama ang aking mga kalaro ng “Coree! Coree!” sa tuwing may daraan ng chopper sa aming lugar.

Itinuturing ko ang sarili ko na isang bibong socio-political animal na interesado sa pakikipag-ulayaw sa mga taong nakapaligid sa akin. Maaring ito ang naging dulot ng pinakaunang alaala ng aking pagkabata. Iyon ay noong pagdiriwang ng aking unang taong kaarawan. Maliban sa ang akingcake ay kulay asul, naaalala ko na mula sa aking birthday party, ipinasok ako sa aming kwarto upang matulog na. Wala akong nagawa kundi umiyak ng umiyak. Marahil, nais ko pang makisalamuha sa aking mga bisita.

Sa aking paglaki, unti-unti nang lumago ang mga saligan ng aking mga hilig, interes, personalidad at paniniwala.

Malaking impluwensya ang aking ina, sapagkat siya ang aking naging huwaran ng pagmamahal. Dahil full-time housewife, sinubaybayan niya ang aking paglaki at ng aking mga kapatid na sina Michelle at Mark. Ang pag-aarugang ito ang naglayo sa amin sa maraming katarantaduhan na dinaranas ng maraming mga kabataan ngayon.

Malaki ring impluwensya ang aking ama, sapagkat siya ang aking naging huwaran ng tatag at dedikasyon. Siya ang nagtaguyod ng aming pamilya sa kabila ng mga krisis na hinarap ng ating bayan sa paglipas ng panahon.Hindi siya nagsasawang maging mabuting tagapagbigay ng aming mga pangangailangan, maging hanggang sa kasalukuyan. Ang kanyang mga pasya ay puno ng karunungan kaya patuloy namin siyang minamahal at ginagalang.

Malaking impluwensya rin sa akin ang aking lola na isang butihing guro, si Bb. Ching D. Chua, o “Mommy.” Spoiled ako kay Mommy sapagkat lagi niya akong ipinagtatanggol sa tuwing pinagagalitan ako ng aking ina. Bilang unang apo, sinasabi niyang ako ang kanyang paborito. Sa maraming pagkakataon, noong bata pa ako, dinadala niya ako sa kanyang paaralan sa San Juan de Mata, Tarlac. Ako ang saling pusa sa klase na minsan pupunta sa harapan ng blackboard upang kunwari ay magturo sa mga bata. Nang makipagsapalaran siya sa Canada upang mabawi ang aming bahay sa pagkakasangla, pinadalhan niya kami ng isang set ng lumangEncyclopedia na aking pinakialaman sa aking murang edad matapos akong matutong magbasa.

Malaking impluwensya rin ang magulang ng aking ina na sina Jesus at Leonora Briones, sampu ng aking mga tiyuhin, tiyahin at pinsan sa aking ama at ina. Sapagkat todo suporta sila sa akin sa lahat ng pagkakataon.

Masasabing dahil sa pagmamahal na nakapalibot sa akin, sa pangkalahatan, nagkaroon ako ng isang masayang kamusmusan.

Ayon sa aking mga magulang, nang ako ay isilang, napansing kakaiba ang laki ng aking ulo. Nasabi ng doktor na may posibilidad na ako ay mamatay bago ako tumuntong ng limang taong gulang. Ngunit kung malalampasan ko ang edad na ito, garantisado na ang paglaki ko ng normal. Dahil dito, maraming Biyernes akong dinala ng aking namamanatang ina sa aming katedral, suot ang maliit na damit ng Nazareno. Tila dininig ng Panginoon ang pananampalataya ng aking mga magulang.

Kaya naman, bago ako mangolekta ng iba’t ibang aklat ukol sa kasaysayan at iba’t ibang mga paksa, mga santo at mga relihiyosong artikulo muna ang aking kinabaliwan bago ako tumuntong sa gulang na 6. Sa katunayan, humihingi ako ng mga ganitong mga bagay sa bawat bahay na aking bisitahin. Mayroon pa ngang mga naniniwalang ako ay isang pinagpalang bata na nakagagaling pa ng mga simpleng sakit. Mayroon namang iba na ang tingin sa akin ay isang batang nakawala sa Mental Hospital dahil makikita akong naglalakad sa kalsada na may dala-dalang santo, at kung mahal na araw, nagbubuhat at nagpapatali sa krus suot ang aking pulang damit ng Nazareno.

Masasabing kakaiba ako noong bata ako, tanga pa nga siguro. Noong maliit pa ako, aksidenteng naipasok ko ang isang mani sa butas ng aking ilong.Ayon sa aking mga magulang, ilang araw rin nilang pinagtatakhan kung bakit lagi kong kinakalikot ang butas ng aking ilong na tila may tinatanggal.Palibhasa, hindi pa ako nakakapagsalita noon. Laking pagkabigla nila nang makitang nagkakaroon na ng ugat ang mani sa aking ilong. Dinala ako sa ospital kung saan nagkaroon ng isang operasyon upang matanggal ang mani.

Apat na taong gulang siguro ako nang minsa’y iangkas ako ng aking pinsang si Cloydy Manlutac sa kanyang bisikleta upang ikutin ang aking kinalakhang Fairlane Subdivision. Sa may bahaging pababa ng GSIS, bigla niyang binilisan ang takbo. Sa aking takot, ako’y bumitaw at nahulog.Noong 1995, tila naulit ito nang minsa’y nagbakasyon kami sa Sampaloc, Quezon. Nang bilisan ng aking ama ang takbo ng kabayo habang ako ay nakaangkas, ako ay bumitaw at nahulog, muntik pang mauntog sa isang pinagputulang puno ng niyog.

Noong ako ay lumalaki bago ako makapag-aral, madalas kaming magbakasyon sa Baesa, Lungsod Quezon, sa bahay ng aking tiyahing si Edna Apondar. Nakikita ko ang ginagawang pagbababa ng mga tindero sa Camachile habang tumatakbo ang mga bus. Natuwa ako dito kaya nang minsa’y pauwi na kami sakay ang traysikel na minamaneho ng aking ama, sinubukan kong tumalon. Sa harapan ng aming bahay, nabigla ang aking ama na may kumalso sa gulong. Nang tingnan niya, nasagasaan na pala ako. Mabuti na lamang at ilang galos lamang sa paa ang aking natamo.

Sa panahong ito, ninais kong maging pari, kaya naman ako ay nagmimisa at nagpapasyon pa at sinusundan ako ng ibang mga bata. Sa katunayan, ipinasok ako ng aking ina sa Mary Grace School, isang Katolikong Montessori nung ako ay nasa preparatori at ako’y nanguna sa klase (at sa kayabangan). Nang matuto akong magbasa, mga aklat dasalan at nobena ang aking mga unang binasa.

Nag-iba ang ihip ng hangin para sa akin nang ipasok ako sa Tarlac First Baptist Church School (TFBCS) pagtuntong ko sa elementarya nuong 1991, na pinamumunuan ng isang malapit na kamag-anak, si Lola Oda (Bb. Socorro Timbol). Napagdesisyunan ko na ang pagsusuot ng sutana ay hindi para sa aking nang una kong masilayan ang aking unang crush, si Raphaelle Elena S. Ibarra, isang maputing babae na may inang Aleman. At bagamat pitong taon pa bago ko tuluyang iwan ang aking kinagisnang pananampalataya, ito ang naging saligan ng aking pagkaprotestante.

Ika-8 ng Disyembre, 1993 nang tanggapin ko si Hesukristo bilang aking Panginoon at Tagapagligtas nang magsalita sa aming klase noong Baitang 3 si Pastor Banjo Bandasan.

Sa paaralang iyon, nakilala ko ang aking pinakamatalik at pinakamatagal na kaibigan ng mahigit isang dekada na, si Jeremiah “Mayo” Baluyut. Parakaming kambal kung tutuusin. Duon nahubog nang malaki ang interes ko sa nakaraan bagamat may pagkakamali sa ilang aspeto ng itinuturo (Tulad ng Teorya ng Pandarayuhan bilang pinagmulan ng unang tao sa Pilipinas, hehehe), itinuro ng mga guro ang Sibika ng napaka interesante. Lalong umigting ang aking pagnanais na mag-aral nang kasaysayan nang maging guro ko sa huling dalawang taon ng aking pag-aaral ng elementarya si G. Bernie S. de Vera, na katulad ko, ay may malaking pagmamalasakit sa nakaraan, at nang mabasa ko sa gulang na labing-sa ang aklat ng pamosong si Ambeth R. Ocampo, ang “Rizal Without The Overcoat.”Sumulat ako at di naglaon naging editor-in-chief ng pahayagang “The Achievers.” Sa paaralang din iyon ako’y nagtapos ng elementarya nuong 1996, sa anim na taon ko sa paaralang iyon ako’y nagkamit ng maraming gantimpala, at nagwagi sa ilang lokal na patimpalak sa Sibika.

Noong mga bakasyong 1995 at 1996, ipinapasyal ako, kadalasan ng aking tiyahing si Edna Apondar, sa mga magaganda at makasaysayang lugar sa Kalakhang Maynila tulad ng Intramuros, Pambansang Museo, Parkeng Rizal, Parkeng Paco, Nayong Pilipino, Quiapo, Grotto ng Lourdes sa Bulacan, atbp. na lalong nakapagpaalab ng aking interes sa kasaysayan.

Nang pumasok ako ng hayskul sa St. Matthew Christian Academy (SMCA) noong 1997, bagong paaralan pa lamang ito. Umekstra ako sa banda naming magkakaklase bilang percussionist at kung minsan ay vocalist. Sa panahon ding ito nakilala ko ang aking magiging unang nobya na si Bernadette Galamay na dalawang taon ang tanda sa akin. Tumagal kami ng anim na buwan lamang. Nung nasa ikalawang taon ako, nagwagi ako ng ikatlong parangal sa First Ramon Magsaysay Essay Writing Contest. Dahil dito, naimbitahan ako sa Ramon Magsaysay Awards night nuong 1998 upang manood at makita ang ilang sikat na mga personahe sa politika at komersyo. Mula noon, kinarir ko na ang pagpunta sa Ramon Magsaysay Awards taun-taon. Tinapos ko ang aking unang nobela nuong Marso 1998.Ang “The Good Fight” ay isang paglalarawan ng isang buhay at politikang nais kong Makita nuon bilang isang batang Kristiyano’t idealista. Subalit masasabi kong sa ngayon, hindi pa magiging totoo at hanggang pangarap na lamang ang kwento sa akdang ito. Mula noon, nagtangka na akong sumulat ng mga akdang pangkasaysayan: Kwento ni Rizal sa Dapitan, isangpicture-book ng Rebolusyong Pilipino, tatlong kwaderno ng mga larawan at talambuhay ng mga naging Pangulo ng Pilipinas, annotated bibliography ukol sa human rights violations nuong panahon ng diktadura, at isang akda ukol sa pagpupunyagi ni Miriam Quiambao.

Isang masayang panahon ang aking unang dalawang taon sa hayskul, subalit, nang tumuntong ako sa ikatlong taon, nawala lahat ang aking mga matatalik na kaibigan sa iskwelahan, kami nalang ni Mayo ang natira. Kaya naman, sinimulan na kaming apihin ng notoryus na barkadahang West Side Boys. Minsan nilang sinabi na pinagpapantasyahan ko daw si José Rizal.Ipinahayag din nila sa klase na ang mga taong katulad ko raw ay hindi makatatayo sa sarili naming mga paa at di makaaalis sa saya ng aming mga nanay! (Sinabi nila ito dahil sa madalas kong pagpapakita ng aking paglalambing sa aking ina—Pero sino ang nasa UP ngayon?) Para sa akin, isa ito sa mga mahahalagang yugto ng aking buhay sapagkat, bagamat mababaw lamang ito, sa aking pagkalungkot at pag-iisa ako ay naging mas matatag na tao. Dito rin ako natutong lumaban, at ipakita sa mga damuho ang tunay naming powers! Nagkaroon muli kami nang barkadahan na tumapat sa kanila, ang Row 4, at bumalik ang sigla ng aking buhay! Sa sumunod na taon, ang West Side Boys ay hindi na nakapasok sa paaralang iyon dahil sa mga kabulastugang kanilang ginawa. ü

Nuong Ika-4 ng Nobyembre 1999, sa kalagitnaan ng aking kalungkutan, nakilala ko ang huhubog ng malaki sa aking pagkatao at magbubukas ng husto sa aking isipan. Ito ay ang musika nina John, Paul, George at Ringo, ang Beatles!

Dahil sa aking katorpehan, marami nang kababaihang aking ninais ang aking pinalampas at hinayaang mapasakamay ng iba. Sa aking pagtungtong sa ikaapat na taon, hindi ako pinalampas ng isang magandang dilag at bagito sa eskwelahan na nagngangalang Florenda Pangilinan. Dahil nakita niyang isa akong torpe, umamin ang bruha na may gusto siya sa akin. Sabi ko naman sa isip ko, “pwede!” Kaya naman noong araw ding iyon, nuong ika-27 ng Hunyo 2000, naging magkasintahan na kami.  Matapos ang anim na taon, nagtapos ang pagsasamang ito.

Masasabi kong panahon ko ang ika-apat na taon sa hayskul sapagkat dahil kaming mga 4th year na ang mga kuya’t ate, nauuto namin ang mga nakababatang mag-aaral sa aming maliit na paaralan. Naging pangulo ako ng pinakamalaking organisasyon ng mga mag-aaral duon, ang Christian Youth Movement (CYM). Naging editor-in-chief ako ng aming pahayagang “The Pendulum.” Napamahal ako sa aking mga guro lalunglalo na sina Gng.Julieta Paras at G, Rhonnel Tipay. At sa kabutihan ng Panginoon, nang matatapos ang taon, hindi inaasahang itinanghal akong Valedictorian ng labintatlong gradweyt. Kung academics lamang ang pagbabasehan, lalabas lang akong pangatlo, subalit naisahan ko sila sa extra curricular at sa aking marka nuong ikatlong taon. Nasorpresa ang aking ama ang ipaalam sa kanya ang nangyari sa mismong lugar na na pagdadausan ng pagtatapos.Hanggang ngayon, maituturing kong ang aking pagtatalumpatingValedictory sa araw na yon ng ika-30 Marso 2001 ang pinakamataas na yugto ng aking buhay hanggang sa kasalukuyan. Ayon sa aking talumpati, “Always look back to the past…emulate our triumphs, never repeat our mistakes. For the past will open the doors for the future!”

Pang-apat ako sa mga pumasok sa Unibersidad ng Pilipinas mula sa aking paaralan, namumukod tangi sa Diliman. Kinuha ko ang kursong BA Kasaysayan, at ang naging blockhandlers namin ay ang UP Lipunang Pangkasaysayan (LIKAS), ang organisasyong aking sinalihan, matapos ang mahigit isang taon. Sa aking huling taon sa LIKAS, ako ay inihalal ng mga kasapi bilang kanilang direktor ng Lupon para sa Dokumentasyon at Aklatan (2004-2005).

Naging aktibista ako minsan sa aking buhay nang tumira ako sa Kalayaan Residence Hall. Sa aking kaepalan ay itinanghal akong corridor representative ng Ikalawang Palapag at nakisangkot sa usaping abolisyon ng ROTC. Ngunit masasabi kong hindi ko kailanman sineryoso sa aking sarili ang kaisipang Komunista. Sa dormitoryo ko rin nakilala ang babaing ni minsan ay hindi ko minahal ngunit aking inasam. Naging obsesyon ito at maituturing kong isa sa aking pinakamalaking pagkakamali sa aking buhay na sa matagal na panahon ay tinamasa ko ang ibinunga: Ang aking pagiging malayo ang loob sa ating Panginoon. Subalit kaybuti Niya pa rin at naaasahan ko pa rin Siya na gumabay.

Gumawa kami ng maikling pelikula ng aking kaibigan na si Mayo isang araw noong bakasyon 2002. Idinerehe niya ang pelikulang “Talos” na akin namang pinagbidahan kasama ang aking nobya. Ito’y pinalabas kamakailan sa UP Pampanga bilang ACLE (Alternative Classroom Learning Experience) at maraming tao ang nanuod! Sinundan ito ng mga maiikling pelikulang tulad ng “A 4Some Affair,” “Genreload” (2003), “Fool On The Hill,” “The Elders” (2004) “Just Like…Lovers in Paris” (2005), mga pelikulang naipalabas din sa sumunod na dalawang taon sa UP Pampanga.

Mula taong 2002 hanggang 2005, nanirahan ako sa Yakal Residence Hall, at ang paninirahan ko sa dormitoryong ito, sa aking palagay, ang nagpatibay sa akin bilang isang tao at bilang isang iskolar. Ang simpleng pakikisalamuha at pakikipamuhay sa aking mga kapwa Iskolar ng Bayan ang nagpayaman ng aking karanasan at kaalaman liban pa sa natutunan ko sa aking mga klase. Sa aking pagtakbo noong 2004 bilang Pinuno ng Komite para sa Usaping Pang-akademiko ng dormitoryo, ibinandila ng aking kandidatura ang pagsulong ng interes para sa kasaysayan. Nang ako ay mahalal, naging pangunahing proyekto ko ang pagpapalabas ng mga pelikula at dokumentaryo may kaugnayan sa kasaysayan tuwing Miyerkules ng hapon. Ang serye ay tinaguriang “The Yakal Histories.” Naging koordineytor din ako ng pinakaunang “Yakal One-Page University-Wide One-Page Essay Writing Contest.”

Ilan pa sa mga tagumpay na aking nakamit, sa biyaya ng Panginoon, habang ako ay nasa unibersidad ay ang pagiging College Scholar sa loob ng tatlong semestre, at ang aking pagiging University Scholar noong Unang Semestre ng 2003-2004. Dalawang beses ring nagwagi ang aking mga papel sa Paper Presentation Series ng Kolehiyo ng Agham Panlipunan at Pilosopiya, noong mga taong 2003 at 2004.

Noong Ika-22 ng Abril, isang araw bago ang aking pagtatapos sa pamantasan, napagkayarian ng kaguruan ng Departamento ng Kasaysayan ng UP Diliman na tanggapin ako upang magturo ng Kasaysayan I sa departamento—katuparan ng aking mga pangarap.

Bago ako pumasok sa UP, feeling ko ang galing-galing ko na. Ang lakas nga ng historical complex ko, e. Pangarap kong maalala sa kasaysayan. Maging presidente ng Pilipinas siguro. Akala ko madali. Pero nang makilala ko ang mga kamag-aaral ko, nasabi ko sa sarili kong, “Kulang pa, Xiao, kulang pa!”Subalit ako’y natutuwa na kasama kong nag-aaral ang mga magagaling na mga iskolar ng bayan mula sa buong Pilipinas, marami akong natutunan sa simpleng pakikisalamuha at pakikipagkaibigan sa mga tao dito. Masaya ako dito, lalo na sa aking naging kurso. Hindi ko nakikita ang aking sarili na nag-aaral ng ibang kurso sa ibang paaralan. Asteeg dito sa UP Diliman. Kung nuon, gusto kong maalala sa kasaysayan, ngayon, simple na lang, gusto kong magturo ng kasaysayan. Ito ang landas na nais kong tahakin.Nabubuhay ako sa nakaraan sapagkat natatanto ko na magagamit ko ang nakaraan bilang saligan sa ating mga kasalukuyan at mga hinaharap.

Matapos ang dalawang taon ng pagtuturo, marami na akong narating na mga lugar kung saan nakinig ako at nagbahagi ng kasaysayan. Nabigyan ako ng malaking biyaya na maibahagi ang aking mga natutunan, mula sa mga paham ng kasaysayan na naging mga guro ko, sa iba’t ibang klase ng tao–sa loob ng klase, sa loob ng mga paaralan, lulan ng bus sa mga lakbay aral. Ayaw kong ipagpalit ang buhay na ito.

Bagama’t ang aking pisikal na pusod ay napatid na at nakabalot sa isang peryodiko, tila patuloy akong konektado sa aking ina sa pamamagitan ng pusod ng pagmamahal. Nais kong ibalik ang aking pagmamahal sa aking Inang Bayan sa pamamagitan ng KASAYSAYAN, ang pusod na nagkokonekta sa akin, at sa ating lahat, sa ating minamahal na Pilipinas.

[Itinataya ko ang aking dangal sa pagkatotoo ng aking mga isinalaysay sa abot ng makakaya ng aking memorya. Kasihan nawa ako ng Diyos.]

-Ika-22 ng Pebrero, 2003,

Nirebisa ika-14 ng Hunyo, 2005, ika-20 ng Hulyo, 2005, at ika-5 ng Hulyo, 2006 at ika-5 ng Setyembre, 2007

Postscript:  Si Xiao ay napilitang umalis sa pagtuturo sa UP Diliman noong 2008 at sa kasalukuyan ay patuloy na nagtuturo sa De La Salle University Manila.

Leave a comment
August 23, 2012

UNDRESS BONIFACIO, Part II: Ang Supremo Bilang Unang Pangulo ng Pilipinas

Mukha ni Andres Bonifacio na batay sa kanyang tanging larawan na ihinalo sa ilustrasyon ng mga Espanyol na batay sa larawan na iyon. Kinulayan ni @ Jesusa Bernardo.

UNDRESS BONIFACIO: 

Paghubad sa Kamisa ng Mito ng Bobong Supremo[1]

Isang dokumentaryo ni Xiao Chua

Watch:  http://www.youtube.com/watch?v=hct6cXs6EYE

150 taon makalipas ang kanyang kapanganakan, ang Supremo ng Katipunan ay nababalutan ng ilang mga mito.  Kaya kailangan hubarin ang mga ito.

Part II:  Ang Supremo Bilang Unang Pangulo ng Pilipinas

Noong 22 Marso 1897, hiniling sa Kumbensyon sa Tejeros ng mga elit na taga Cavite NA BUWAGIN ANG KATIPUNAN upang magtatag ng REBOLUSYUNARYONG PAMAHALAAN.  Pumayag ang Supremo ng Katipunan ANDRES BONIFACIO sa kondisyong igagalang ang pasya ng nakararami.

Ngunit MAY BULONG-BULUNGAN, NA MAY NAKASULAT NANG MGA PANGALAN SA MGA BALOTA.  DAYAAN SA HALALAN 1897 STYLE???

At sa halalang naganap, nahalal in absentia si HEN. EMILIO AGUINALDO BILANG BAGONG PANGULO NG REBOLUSYUNARYONG PAMAHALAAN.  Nahalal rin si Andres Bonifacio bilang DIREKTOR NG INTERYOR.

Ngunit tinutulan ni Daniel Tirona at ininsulto pa ang Supremo.  Tinawag na WALANG PINAG-ARALAN.

Daniel Tirona

Nagpuyos sa galit ang Supremo, at nang hindi binawi ni Tirona ang sinabi.  BUMUNOT NG BARIL si Bonifacio ng baril at tinutukan si Tirona.  Napigilan ni Hen. Artemio Ricarte ang Supremo at BILANG SUPREMO NG KATIPUNAN, IDINEKLARANG WALANG SAYSAY ANG PULONG NA NAGANAP.

At dito nagsimula ang landas tungo sa kamatayan ng Supremo

Umalis si Bonifacio sa kumbensyon sa paniniwalang SIYA PA RIN ANG PINUNO NG HIMAGSIKAN.  Habang ang mga nasa kumbensyon ay itinalaga na si Emilio Aguinaldo bilang BAGONG PINUNO NG HIMAGSIKAN!  At sa POWER STRUGGLE na naganap ANG NASAWI AY ANG SUPREMO.

Ngunit hindi ba pamahalaang rebolusyunaryo na mismo ang Katipunan ni Bonifacio?

Ayon kay DR. MILAGROS GUERRERO, OO!

Sa pagputok ng Himagsikan, 24 AGOSTO 1896, nagpulong sa bahay ni Tandang Sora sa Sitio Gulod, Barrio Banlat, Kalookan, ANG KATAAS-TAASANG SANGGUNIAN at itinatag nila ang KATIPUNAN BILANG REBOLUSYUNARYONG PAMAHALAAN at si Andres Bonifacio ang kanilang hinalal “by acclamation” BILANG UNANG PANGULO!

Unang Bugso ng Himagsikan sa obra ni Rody Herrera na nagwagi ng ikalawang gantimpala sa 1963 Bonifacio Centennial National Art Contest (Nasa City Hall ng Lungsod ng Maynila).

MAGING ANG MGA ESPANYOL, KINILALA SIYANG PANGULO BAGO PA MAGING PANGULO SI AGUINALDO.  Sa dyaryong Espanyol na “La Ilustracion Española y Americana” noong Pebrero 1897, kinilala si Bonifacio bilang TITULADO ((PRESIDENTE)) DE LA REPUBLICA TAGALA.

Pebrero 1897 (Mula sa Koleksyon ni Emmanuel Encarnacion)

Kung titingnan sa ganitong pananaw, lumalabas na ang nangyari sa Cavite AY ISANG KUDETA!

Dahil hindi naniniwala ang mga elit sa konsepto ng pamahalaan ni Bonifacio na kung hindi siya nasawi ay maaaring naisakatuparan niya AT NAIKINTAL SA PAMAHALAAN NGAYON

ANO BA ANG TUNAY NA DIWA NG PAMAHALAANG KATIPUNAN?

Xiao Chua (on location mula sa Tejeros Convention Center, Rosario, Cavite):

“Ang Katipunan daw ay organisasyon ng mga bobong masa na sugod lang ng sugod at walang ginawa kundi maging bayolente. Si José Rizal ang favorite hero ko kasi peaceful siya; si Bonifacio ayaw ko dahil bayolente siya. Pero hindi lang po yon, kung makikita natin ang isinulat na ito ni Emilio Jacinto, “Katipunan ng mga A.N.B. …”  ‘Ang kabagayang pinag-uusig ng katipunang ito ay lubos na dakila at mahalaga; papagisahin ang loob at kaisipan ng lahat ng tagalog (*) …upang sa pagkakaisang ito’y magkalakas na iwasak ang masinsing tabing na nakabubulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay na landas ng Katuiran at Kaliwanagan.’

“In short, magsama-sama ang mga Tagalog para magkaroon ng lakas na tanggalin ang mga nakakabulag sa atin at itatag ang daang matuwid at daang maliwanag. Ha, daang matuwid? Di ba sabi ni Noynoy, “sama-sama po tayo sa daang matuwid.”  Panahon pa pala ni Andres Bonifacio iyan, hinahanap niya iyan. Iyan ang kanyang goal: isang maliwanag na bansa. Nagkakaisa ang mga Tagalog. Ha, Tagalog lang? Iyan lang ba ang tanaw ni Andres Bonifacio? Na hindi siya pambansa? Teka, teka, tingnan niyo po. May asterisk ang tagalog. Nag-footnote pala ang lolo Emilio Jacinto. O ano ang footnote niya?  :  ‘…katutura’y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang ito; sa makatuid, bisayà man, iloko man, kapangpangan man, etc., ay tagalog din.’

Limbag na edisyon ng Kartilya ng Katipunan (Mula sa Koleksyon ni Emmanuel Encarnacion).

“In fairness di ba? Siya mismo, had a clear vision of what this country is – united, may kaliwanagan, may katuwiran and everyone is there. Luzon, Visayas and Mindanao [are] there. Kaya nga, bakit ayaw niya ng Philippines? Kasi nga ang Philippines, pangalan ng hari ng Espanya iyan e. Look at this, Tagalog ang itinawag niya sa kanyang bansa.

“Well some people said, Bonifacio claimed that he is king. Haring Bonifacio. One time we went here in Cavite, someone shouted, “Mabuhay ang hari!” Ha, mabuhay ang hari? Haring bayan, si Andres Bonifacio ay hari ng bayan? Tingnan po nating mabuti – (Text of letterhead) “Pangulo ng Haring Bayang Katagalugan.” Sino ang hari? Yung bayan. Kaya bayang katagalugan. Iyan ang kanyang gobyerno. Makikita po ninyo, iyan po ang logo niya – “Haring Bayang Katagalugan, Kataastaasang Kapulungan.” Iyan ang kanyang seal, at ito ang kanyang pirma.”

Letterhead ni Andres Bonifacio, dokumento na nagtatalaga kay Emilio Jacinto bilang Pinunong Hukbo ng Hilaga ng Maynila, 15 Abril 1897 (Mula sa Koleksyon ni Emmanuel Encarnacion).

Sa kanluraning konsepto ng NACION ng mga elit at kanluranin ang bawat citizen ay may pulitikal na kalayaan ayon sa isang konstitusyon.

Ngunit hindi sapat ito sa konsepto ni Bonifacio ng INANG BAYAN kung saan ang lahat ng Pilipino ay ANAK NG BAYAN.  Kung saan ANG BAWAT ISA AY MAGKAKAPATID SA SANDUGO at ang tunay na kalayaan ay hindi lamang mga karapatan sa papel.

ANG TUNAY NA KALAYAAN AY KAGINHAWAAN at ang kaginhawaan ay natatamo lamang kung may MAGANDANG ASAL AT MABUTING KALOOBAN ANG BAWAT KAPATID

Kaya ang SALIGANG BATAS NG KATIPUNAN, ang KARTILYA NI EMILIO JACINTO ay kalipunan ng mga payo sa KABUTIHANG ASAL at kung saan sinabi na sa Katipunan:  “Dito’y ang kauna-unaunahang utos ANG TUNAY NA PAG-IBIG sa BAYANG TINUBUAN at lubos na pagdadamayan ng ISA’T ISA.”

Tama nga naman, MANALO MAN ANG REBOLUSYON kung HINDI MAGIGING MABUTI ANG MGA MAMAMAYAN AT WALANG MAKAIN, WALANG GINHAWA AT WALANG PAG-IBIG AY WALA RING TUNAY NA KALAYAAN

Sa pagkakaroon ng malinaw na konsepto ng bansa si Bonifacio ay nararapat lamang tanghaling AMA NG SAMBAYANANG PILIPINO.

Ngunit huwag malito:  Si Aguinaldo ang UNANG PANGULO ng “REPUBLIKA” ng Pilipinas, na may kanluraning modelo na umiiral mula 1897 hanggang sa kasalukuyan.

Ngunit si Bonifacio ang UNANG PANGULO ng UNANG PAMBANSANG PAMAHALAANG PILIPINO NA NAUDLOT.  ANG KANYANG KONSEPTO NG BANSA AY “ABORTED.”  At ang hindi nito natapos na gawain sa pagtataguyod ng KALAYAAN, batay sa KAGINHAWAAN, MABUTING KALOOBAN at KAPATIRAN NG LAHAT, ay naputol nang mapatay ang Supremo sa Bundok Nagpatong, Hulog, Maragondon, Cavite.

Bundok Nagpatong, Hulog, Maragondon, Cavite (Mula sa Koleksyon ni Dr. Ambeth R. Ocampo)

Alternatibong bersyon ng pagpatay kay Bonifacio na ipininta ni Carlos Valino, Jr. (nagwagi ng ikalawang gantimpala sa 1963 Bonifacio Centennial National Art Contest).  “Ang Wakas ni Bonifacio” ay batay sa testimonya ng dalawang sinasabing pumatay sa Supremo kay Hen. Guillermo Masangkay, na siya ay tinaga hanggang mamatay. Sinuportahan ito ng papel ni Danilo Aragon ukol sa kwento ng mga matatanda sa Maragondon na tila pinagbatayan ng tulang “Andres Bonifacio, a-tapang a-tao.” Maraming bersyon ang pagpatay kay Bonifacio liban sa opisyal na tanging eyewitness account ni Lazaro Makapagal. Para sa akin, anumang bersyon ang tama ay hindi na mahalaga (Nasa City Hall ng Lungsod ng Maynila) .

Kung hindi natin pagsikapang ituloy ay patuloy nating binabaril at patuloy nating sinasaksak at patuloy na hindi natin tinatanggal ang balaraw na nakatarak sa Supremo…

SINO KAYA ANG MAGPAPATULOY NG LABAN?

HUWAG KA LANG MANIWALA DITO, MAGBASA KA!

SANGGUNIAN

Milagros C. Guerrero, Emmanuel N. Encarnacion at Ramon N. Villegas.  “Andres Bonifacio and the 1896 Revolution,” Sulyap Kultura 2, 1996.

Zeus A. Salazar.  “Ang Kartilya ni Emilio Jacinto at ang Diwang Pilipino sa Agos ng Kasaysayan,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas, 6, 1999.

Zeus A. Salazar.  “Wika ng Himagsikan, Lengguwahe ng Rebolusyon,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas, 8, 1999.

Isagani R. Medina, ed.  Ilang Talata Tungkol sa Paghihimagsik (Revolucion) nang 1896-97 Sinulat ni Carlos Ronquillo y Valdez (Palimbagan ng Pamantasang ng Pilipinas, 1996)

Gimenez-Maceda, Teresita.  “The Katipunan Discourse on Kaginhawahan:  Vision and Configuration of a Just and Free Society,”  Kasarinlan, 1998.

Michael Charleston B. Chua at Alvin D. Campomanes.  “Makabagong Emilio Jacinto:  Ginhawa, Liwanag, Dilim at Iba Pang Mga Dalumat ng Bayan at Katipunan sa mga Awitin ni Francis Magalona,” 2010.

[1]               Inspirasyon mula sa sampaksaang Undress Bonifacio na unang isinagawa ng UP Lipunang Pangkasaysayan sa UP Diliman noong 26 Nobyembre 2008 at ipinagpatuloy ng DLSU Departamento ng Kasaysayan noong 2009 at 2011.

8 Comments
August 22, 2012

UNDRESS BONIFACIO, Part I: Ang Supremo Bilang Pinunong Militar

Isang hinirayang larawan ng Supremo ng Katipunan na nakauniporme ng rebolusyon. Bilang isang aktor sa teatro, malamang sa malamang alam niya ang importansya at pangangailangan ng pagsusuot ng uniporme sa harap ng kanyang mga unipormadong heneral (Mula sa Tragedy of the Revolution).



UNDRESS BONIFACIO: 

Paghubad sa Kamisa ng Mito ng Bobong Supremo[1]

Isang dokumentaryo ni Xiao Chua

Watch:  http://www.youtube.com/watch?v=5gdBTMRKaAY

150 taon makalipas ang kanyang kapanganakan, ang Supremo ng Katipunan ay nababalutan ng ilang mga mito.  Kaya kailangan hubarin ang mga ito.

Part I:  Ang Supremo Bilang Pinunong Militar

  1. Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila

Ang sabi-sabi, ang bayaning si Andres Bonifacio ay bobo AT WALANG ISTRATEHIYANG MILITAR!

Ngunit ayon kay DR. ZEUS A. SALAZAR, MERON!

24 Agosto 1896:  Nagpulong ang Kataas-taasang Sanggunian ng KKK, itinatag nila ang Rebolusyunaryong Pamahalaan.

Hinalal ang Supremo Andres Bonifacio bilang UNANG PANGULO ng Unang Pambansang Pamahalaan sa Pilipinas at napagkasunduan na ganapin na ang pagsalakay sa Maynila sa HATINGGABI ng 29-30 Agosto.

Ang plano:  PALIBUTAN ANG INTRAMUROS (MANILA)

ITO AY HABANG KARAMIHAN NG PWERSANG ESPANYOL AY ABALA PA SA PAKIKIPAG-BAKBAKAN SA MGA MUSLIM SA MINDANAO

KAPAG NAKUHA ANG SENTRO, ANG ULO NG DRAGON, MAGWAWAKAS ANG IMPERYONG ESPANYOL SA ASYA!

Sasalakay mula sa tatlong direksyon:

  • FROM THE EAST:  San Mateo, Marikina, pababa ng camino real na nagdaraan sa San Juan at papasok ng Sampaloc
  • FROM THE NORTH:  Bulacan, Pampanga at Nueva Ecija papasok ng Caloocan at Balintawak tungong Tondo at Binondo
  • FROM THE SOUTH:  Cavite at ilang bahagi ng Pasig

At mula sa LOOB ng INTRAMUROS!  Tinatayang 500 pwersang Pilipino sa pangunguna ng ilang opisyal na mestiso sa ilalim ng mga Espanyol.

25-26 Agosto:  Ilan sa mga unang sagupaan ng mga KKK at ang mga Espanyol sa Pasong Tamo (Tandang Sora), Caloocan at Malabon NANALO ANG MGA KATIPUNERO.

29 Agosto, umaga:  NABISTO ang 500 sundalong PILIPINO sa loob ng INTRAMUROS!  Ipinatapon sila sa Mindanao!

Sa gabi at madaling araw na napag-usapan 29-30 AGOSTO 1896.  Nagkaroon ng pag-atake sa buong lalawigan ng Maynila lalo na sa Sampaloc, Sta. Ana, Pandacan, Makati, San Juan at Pasig, kasama ng Laguna…

HINDI UMATAKE ANG CAVITE

Ayon kay Hen. Emilio Aguinaldo, namuti daw ang kanilang mga mata SA KAKAHINTAY NG NAPAGKASUNDUANG HUDYAT.  Iba-iba ang bersyon ng hudyat:  pagpatay ng ilaw sa Bagumbayan, pagpapalipad ng lobo, at pagpapasabog ng kanyon o pagpapaputok ng kwitis.

KUMALAT ANG MGA TSISMIS KUNG BAKIT HINDI NAGANAP ANG NAPAGKASUNDUANG HUDYAT: nakatulog daw si Bonifacio, o nakipagkwentuhan daw sa kasama at hindi namalayan na 4:00 ng umaga na!

NGUNIT BAKIT MAY SINASABING HUDYAT KUNG MAY ORAS NA NAPAG-USAPAN?

Hatinggabi ng 29-30 Agosto:  ang pagpatay ng ilaw sa Bagumbayan, pagpapalipad ng lobo, at pagpapasabog ng kanyon o pagpapaputok ng kwitis, AY MAKIKITA KAYA MULA SA MALAYONG MGA PAMPANG NG CAVITE?

At kahit makikita nga ang pagpatay ng ilaw sa Bagumbayan, pagpapalipad ng lobo, pagpapasabog ng kanyon o pagpapaputok ng kwitis AY DOON PA LAMANG BA SUSUGOD PA-MAYNILA ANG MGA PINUNO NG CAVITE?

Edi pagdating nila doon tapos na ang labanan?

Tanong ni Zeus A. Salazar:

  • Umuwi na lamang ba sila dahil ayon sa mga French Consular Reports ay umuulan sa Maynila noong gabing iyon?
  • Hindi kaya ayaw lamang sumama o kumilala sa awtoridad ng Supremo ang mga pinuno ng Cavite?

SAPAGKAT MAY SARILING TRIP ANG MGA ELIT SA CAVITE

  1. ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas”

Si Edilberto Evangelista, isang matalinong inhinyerong nagtapos ng pag-aaral SA BRUSSELS, BELGIUM, ang nagplano ng mga TRENCHES sa mga bayan sa CAVITE.

Sa mga unang labanan, dahil kakaunti lamang ang mga Espanyol, SUNOD-SUNOD ANG TAGUMPAY NG HIMAGSIKAN SA CAVITE!

Ngunit nang dumating ang reinforcement ng mga Espanyol UNTI-UNTING BUMAGSAK ANG MGA BAYAN SA CAVITE.

Bakit?

DAHIL KABISADO NG MGA ESPANYOL ANG KANLURANING PAKIKIDIGMANG TRINTSERA:  magastos, hindi madaling maiwanan, madaling mapaligiran, at kapaki-pakinabang sa mga Espanyol kapag nakukuha.

Mga trintsera sa Kabite na ginawa ni Edilberto Evangelista, nagamit ng mga Amerikano para labanan ang mga rebolusyunaryo sa panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano (Mula sa Kasaysayan: the Story of the Filipino People)

Ayon sa DR. ZEUS A. SALAZAR, may istratehiyang militar na sinimulan si ANDRES BONIFACIO na sinunod ng maraming heneral sa buong Pilipinas

MULA SA ISTRATEHIYA NG MGA NINUNONG PILIPINO “ILIHAN.”

Ilihan—pag-atras ng bayan sa mga burol o kabundukan upang maging ligtas sa sakuna o makibaka sa mga kalaban.  Ginamit ng mga unang naghimagsik sa mga Espanyol.

Itinatag ni Bonifacio ang mga “REAL”.  Kataga itong Espanyol para sa kampo.  Sa gamit ng Katipunan:  “Komunidad na may tanggulan malapit sa bayan”

Unang naisip ni Bonifacio sa kanyang paglalakbay sa Bundok Tapusi (Montalban, Rizal), at natatag sa Balara at Krus na Ligas, Masuyod (Marikina), Kakaron de Sile, Puray, Kamansi, Minuyan, Makiling, Banahaw, atbp.  Lumaganap din sa mga kabundukan ng Tayabas, Morong (Rizal), Bulacan, Pampanga, Nueva Ecija.

Ang bundok kung saan pinaniniwalaang nagapos ang Haring Bernardo Carpio, Tapusi, Montalban (Rodriguez, Rizal), ay isang real ni Bonifacio (Mula sa Kasaysayan: The Story of the Filipino People)

Gamit ng “real” ang mga natural na anyo sa kalikasan tulad ng mga kakahuyan, mga bato, mga kweba at mga bundok.  Dahil pakikidigmang mas angkop sa Pilipino:  Hindi ito kailangang gastusan, madaling iwanan at balikan kapag hinabol sila roon marami sila lulusutan, hindi mapakikinabangan ng mga Espanyol at pahihirapan sila dahil wala silang kasanayan.

Matapos ang mga pagsalakay sa Pinaglabanan,  Kahit na natalo ang mga Katipunero.  Hindi sila naubos at nalipol.  Hindi rin sila nahabol ng mga Espanyol.  Dahil naka-atras sila sa mga “real.”  Ang pinagtuunan ng pansin ay ang Cavite na mas kaya nilang pataubin.

At nang tuluyang bumagsak ang mga trintsera sa Cavite at tuluyang matalo si Aguinaldo ang sumalo kay Aguinaldo ay ang mga “real” na ipinatayo ng “walang taktikang-militar” na si Bonifacio hanggang sa mapadpad siya sa  “real” ng BIYAK-NA-BATO sa San Miguel, Bulacan!  Kung saan nagkaroon sila ng bentahe na MAKIPAGKASUNDO SA MGA ESPANYOL, linlangin sila at kalaunan ituloy ang Revolucion habang ang HIMAGSIKAN ay IPINAGPATULOY ng mga ANAK NG BAYAN.

Ayon kay JOHN RAY RAMOS, nagtapos ng BA Kasaysayan sa UP Diliman at tagapagsaliksik para sa Sandatahang Lakas (AFP), may pagkakaiba ang TAKTIKA at ISTRATEHIYA:

Ang TAKTIKA ay pag-iisip ng pakikidigma sa MAS LIMITADONG LUGAR, MAS ISPESIPIKO ANG PAMAMARAAN, habang ang ISTRATEHIYA ay pag-iisip ng MAS MALAWAKANG PAKIKIDIGMA.

Kung gayon, sa pag-iisip ng pagpapalaya lamang ng mga bayan sa Cavite, si Aguinaldo ay nasa lebel ng taktika pa lamang noong 1896, habang sa pag-iisip ng ideya “real” at pagnanais na SALAKAYIN ANG MAYNILA ANG SENTRO NG KAPANGYARIHAN, ang Supremo Bonifacio ay mas istratehiko

Samakatuwid HINDI TOTOONG WALANG ISTRATEHIYANG MILITAR SI BONIFACIO.  HINDI NGA LAMANG ITO PAPASA SA MGA KANLURANIN SAPAGKAT NAG-UGAT SIYA SA ISTRATEHIYA NG SINAUNANG BAYAN

Ayon kay DR. MILAGROS C. GUERRERO:

“As commander-in-chief, Bonifacio supervised the planning of military strategies and the preparation of orders, manifests and decrees, adjudicated offenses against the nation, as well as mediated in political disputes.  He directed generals and positioned troops in the fronts.  On the basis of command responsibility, all victories and defeats all over the archipelago during his term of office should be attributed to Bonifacio.

 “The claim by some historians that ‘Bonifacio lost all his battles’ is RIDICULOUS.”

HUWAG KA LANG MANIWALA DITO, MAGBASA KA!

SANGGUNIAN

Zeus A. Salazar, Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila (Miranda Bookstore, 1997.

Zeus A. Salazar.  “Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas 1, 1997.

Milagros C. Guerrero, Emmanuel N. Encarnacion at Ramon N. Villegas.  “Andres Bonifacio and the 1896 Revolution,” Sulyap Kultura 2, 1996.

Panig ng mga taga-Cavite:

Isagani R. Medina, ed.  Ilang Talata Tungkol sa Paghihimagsik (Revolucion) nang 1896-97 Sinulat ni Carlos Ronquillo y Valdez (Palimbagan ng Pamantasang ng Pilipinas, 1996)

[1]               Inspirasyon mula sa sampaksaang Undress Bonifacio na unang isinagawa ng UP Lipunang Pangkasaysayan sa UP Diliman noong 26 Nobyembre 2008 at ipinagpatuloy ng DLSU Departamento ng Kasaysayan noong 2009 at 2011.

Leave a comment
August 19, 2012

NINOY AQUINO: Ang Pagbabago ng Isang Pulitiko

Isang wall painting sa Kapitolyo ng Lalawigan ng Tarlac para sa kanilang gobernador na naging bayani ng bansa.

 

NINOY AQUINO:  Ang Trapo na Hero, ang Hero na naging Bayani

 

Ang sanaysay na ito ay unang binasa sa sampaksaang “Pinoy Ideal;  The Search for the Filipino Leader” na itinaguyod ng PHA, UP Departamento ng Kasaysayan at UP Lipunang Pangkasaysayan noong 20 Agosto 2009 sa Bulwagang Palma ng UP Diliman at unang nailathala sa Mabuhay:  Lingguhang Pilipino Mula Pa Noong 1980, 21-27 August 2009, 1, 6 .  Nirebisang bersyon inilathala sa Historical Bulletin, Vol XLV (2011), 44-54.

Abstract:

Marami ang may tendensiya na ginagawa nilang tila mga santo ang kanilang mga bayani na para bang wala silang pagkakamali, nililinis ang kanilang kwento upang ipakita na sila ay perpekto at super lakas.  Makikita ito sa nangyayari ngayon sa imahe ni Ninoy Aquino.  Ito ay dahil sa ang template natin sa bayani ay ang Kanluraning Hero.  At kung sa ganitong lente natin ito titingnan, tila mas mahirap tularan ang ating mga bayani.  Kailangan ng bayan ngayon ang mas makatotohanang mga bayani.  Mas interesado ang papel na ito na ipakita ang isang bayaning tinitingala bilang isang ordinaryong tao na mayroon ding mga pagkakamali.  Dahil dito, mas nagiging makatotohanan ang salaysay.  Ang mga bayani ay ang mga taong nilampasan ang kanilang mga pagkukulang upang yakapin at samahan ang bayan.  Isang katibayan na ang lahat ng tao ay may kapasidad sa pagbabago tungo sa ikabubuti ng lahat.

Keywords:  hero, bayani, traditional politician (trapo), non-violent resistance, Kapangyarihang Bayan

“This struggle can only mean victory for all of us.  It would mean victory because we are different from those that we oppose.  Those that we oppose are happy with the material wealth, but for how long?”

-Ninoy Aquino

21 Agosto 1983, 1:15 NH:  Naging martir si Ninoy.  26 na taon matapos ang matadhanang hapon na iyon, hindi pa rin natutukoy ang salarin, at marahil, hindi na matutukoy.  Bagama’t mahalaga na malaman kung sino ang utak ng tinatawag na “Krimen ng Siglo,” naniniwala akong mas dapat sagutin ang mas mahalagang tanong na maaaring makuha ang sagot batay sa kasaysayan—bakit may saysay pa rin siya?  Bakit nararapat lamang gunitain ang kanyang pagkamartir?

Maling sabihin na ang landas patungong EDSA ay nagsimula sa tarmac noong hapon na iyon tulad ng isinusulat ng marami.  Tunay na matapos ang pagpaslang sa kanya, maraming bahagi ng mga nasa gitnang uri at iba pang sektor ang nagsimulang sumali na sa mga pagkilos na nagpabilis sa pagbagsak ng rehimeng Marcos.  Ngunit tulad ng binaggit sa akin ni Prop. Dante Ambrosio, ang pakikibaka laban sa diktadura ay nagpatuloy maging sa kalagitnaan at kalakasan ng kapangyarihan ng Batas Militar ng mga aktibista, estudyante, mga alagad ng sining, at mga relihiyoso.  Sa katunayan, kung sasabihin na nagsimula lamang ang pakikibaka noong 21 Agosto 1983, isinasawalang bahala na natin ang pakikibaka mismo ni Ninoy Aquino sa piitan sa loob ng pitong taon at pitong buwan, na ayon sa deskripsyon ni Ninoy, na hindi natatanaw ang buwan at mga bituwin sa kalangitan.

Isisilang ako limang buwan matapos siyang mapaslang.  Hindi ko siya nakilala bilang gobernador ng aming lalawigan, maging bilang senador ng ating republika.  Bagama’t binanggit sa akin ng aking mga magulang na habang ako ay pinagbubuntis ng aking ina, nakita nilang dumaan ang karo ng mga labi ni Ninoy sa ma Monumento galing ng Tarlac.  Lumaki ako sa panahon ng Kapangyarihang Bayan (People Power), at sa ika-10 taon ng kanyang kamatayan, tatawid ako mula sa Tarlac First Baptist Church School patungo sa Aklatang Panlalawigan upang sulyapan ang isang lumang kopya ng aklat ni Alfonso Policarpio na Ninoy:  The Willing Martyr upang maghanap ng bayani.  Sa aking paghahanap, naging estudyante ako ng kasaysayan at isinulat pa ang aking pinakahuling papel sa BA ukol kay Ninoy (Chua 2005, 4-88).

Sa aking paghahanap kay Ninoy, natagpuan ko na bagama’t sa kanyang pagkamatay siya ay naging martir, ang kanyang buong buhay ay proseso tungo sa kabayanihan.

Ayon sa historyador na si Zeus A. Salazar, may kaibahan ang Kanluraning konsepto ng “heroé” na isang hindi pangkaraniwang nilalang at may preokupasyon sa sariling persona, sa pananaw ng ating bayan sa bayani na “isang nagkukusang makipagtulungan nang walang anumang bayad sa mga gawaing pangkomunidad…, nakapaloob sa kanyang sariling grupo at nakatuon lamang at tangi sa pagpapaibayo ng interes ng grupo.”  Dagdag ni Salazar na sa Pilipinong konsepto ng bayani, “mas pinahahalagahan ang pagpapakita ng kababaang-loob at ang pagiging katulad lamang ng ibang kasama.” (Salazar 1997, 3-4, 36, 39)

Ang Trapo na Hero

Tulad ng mga “heroé” sa Mitolohiyang Griyego, at maging sa ating mga kathang-isip na bayani sa ating mga epiko, si Ninoy ay ekstra-ordinaryo, superhero, at hindi perpekto.

Si Benigno Simeon Aquino, Jr. (opisyal na pangalan mula sa bio-data ni Ninoy mula sa BSAF, hindi Benigno Servillano Aquino, Jr. na tulad ng sinasaad ng isang malaganap na aklat coffeetable (Mercado 1986, 313) na sinipi ng maraming batis mula sa internet) ay isinilang noong 27 Nobyembre 1932.  Kahanga-hanga at mabilis ang naging takbo ng kanang buhay—isang enfant terrible—pinakabatang reporter sa Digmaan sa Korea sa edad na 17, at bilang reporter ng Manila Times, napasuko ang pinuno ng mga rebeldeng Huk na si Supremo Luis Taruc sa edad na 22; pinakabatang nahalal na Alkalde ng Concepcion, Tarlac sa edad na 22; pinakabatang nahalal na Bise Gobernador ng Lalawigan ng Tarlac sa edad na 27; pinakabatang Gobernador ng nasabing lalawigan sa edad na 29 (Joaquin 1983); at pinakabatang senador ng Republika ng Pilipinas sa sa edad na 35.  Ang panahon ng kanyang pagtakbo para sa Senado ay panahon ng pandaigdigang pakikibaka para sa pagbabago mula sa mga kabataan.  Ang kanyang slogan ay YEH—Youth, Experience, Hope, para sa “Yeah Yeah Yeah” ng Beatles (Policarpio 1986, 72).

Benigno S. Aquino, Jr., Gobernador ng Tarlac, 1961-1967

Bagama’t sumasang-ayon ang lahat sa Tarlac na si Ninoy ay isang magaling at matalinong tao na nagbigay ng maraming ginhawa sa kanyang mga cabalen, hindi sila laging nagtitiwala sa kanyang mga hangarin.  Ang henyong ito sa pulitika ay isang tradisyunal na pulitiko—trapo.  Sa ilang mga tala ng mga manunulat at kakilala, siya ay maituturing na rabble rouser, mayroon siyang pribadong hukbo, naging balimbing sa pulitika, nagpakilig ng mga kababaihan, arogante at ambisyoso.  Ginamit niya ang kanyang matamis na dila upang maisulong ang kanyang karerang pulitikal (Tiongson 1997; Joaquin 1985, 355-390; Aquino 1985; Paterson 1998, 293).

Ang Hero na Naging Bayani

Nang ipatupad ni Pangulong Ferdinand E. Marcos ang Batas Militar, ang kanyang frat brod na si Ninoy ang kanyang pinakaunang pinaaresto noong gabi ng 22 Setyembre 1972.  Si Ninoy ang kanyang numero unong kritiko, at ang pangunahing “susunod na pangulo.”  Subalit tulad ni Mahatma Gandhi at Nelson Mandela, dinalisay si Ninoy na tulad ng diamante ng piitan.

Noong 12 Marso 1973, nilipad si Ninoy at Senador Jose Diokno mula Fort Bonifacio patungong Fort Magsaysay, Laur, Nueva Ecija, na nakapiring at nakaposas.  Sa loob ng mahigit isang buwan, walang nakaaalam kung sila ay buhay pa o patay na (Noynoy Aquino 2004).  Dinala siya sa isang maliit na kwarto, tinanggal sa kanya pati ang kanyang relo, singsing sa kasal at ang kanyang antipara, na nagsulot sa kana ng matitinding sakit ng ulo (Aquino 1973a, 136-145).  Ayon kay Tita Cory, ito ang pinakalugmok na bahagi ng buhay ni Ninoy (Tiongson 1997).  Nais ng rehimen na masiraan siya ng loob.  Ngunit matapos ang matinding paghahanap sa kanyang sarili, nahanap niya ang Panginoon.  Minsan kanyang sinabi, “In the depths of my desolation I discovered my faith and my God.  And it was only then that I realized I’m nothing.  I realized that all the pomp, the glory of the senate were a funeral, that wealth, that clothing, keeping up with the Joneses was not of this world, really.  And having discovered that, I have lost my appetite for power.” (Benigno 1989)

Nagkaroon siya ng pagbabago ng puso.  Mula noon, ang husay niya sa pananalita ay ginamit niya upang makibaka para sa katarungan para sa kanyang mga kababayan.  Nagpakita siya ng dakilang katapangan sa paglilitis sa kanya ng hukumang militar, “Some people suggest that I beg for mercy.  But this I cannot in conscience do.  I would rather die on my feet with honor than live on bended knees in shame….  In all humility, I say it is a rare privilege to share with the motherland her bondage, her anguish, her every pain and suffering.” (Aquino 1973b, 150, 151) Nais niyang ipakita, tulad ng karakter na Pilosopo Tasio ni Gat José Rizal, na hindi lahat ay natutulog sa dilim ng gabi (Rizal 1886, 158).  At noong 6 Abril 1978, ang mga mamamayan ng Kamaynilaan ay nagpadama na hindi siya nag-iisa sa pamamagitan ng isang “noise barrage.”

Marami siyang pagkakataon na piliin ang kalayaan mula sa piitan kung papayag siya na itigil ang pakikibaka laban sa diktadura, ngunit isa siya sa pinakamatagal na naging detenidong pulitikal noong Batas Militar.  At dahil sinamahan niya ang bayan sa paghihirap at pakikibaka, ang hero na si Ninoy ay naging isang bayani.

Nang pinahintulutan si Ninoy na tumungo sa Estados Unidos upang magpagamot ng kanyang sakit sa puso, naglibot siya upang ipalaganap sa mga Pinoy ang “non-violent resistance,” na ang isang madugong rebolusyon ang huli lamang na opsyon kapag nagawa na ang lahat ng mapayapang paraan.  Dahil ayon sa kanya ang paggamit ng dahas ay magbibigay lang ng dahilan sa rehimen na gumamit din ng dahas; na dapat maniwala tayo na si Kristo ay nasa kaibuturan ng puso ng bawat tao, na ang Anak ng Diyos ay maaaring lumabas kay Marcos upang itaguyod ang “genuine national reconciliation founded on justice.” (Benigno 1989; Aquino 1983, 253).  Naniwala siya na “the Filipino is worth dying for….  Because he is the nation’s greatest resource.” (Aquino 1980, 251) Ayon sa kanya, “While it’s true Mr. Marcos…that after eight years in prison I have lost appetite for office.  I’m no longer seeking the presidency of this land…But believe me…when I tell you that while I have vowed never to enter the political arena again, I shall dedicate the last drop of my blood to the restoration of freedom and the dismantlement of your Martial Law!”  (Aquino 1981)

At iyon nga ang kanyang ginawa.  Sa pagnanais niya na muling samahan ang mga mamamayan sa kanilang pagdurusa at gumawa ng paraan para dito, inangkin siya ng bayan at tinanggap nila ang pagkabayani niya.  10 araw matapos siyang mapaslang, dalawang milyon ang lumabas upang makipaglibing, at dalawang taon ang nakalipas, dalawang milyon ang muling sumama sa kanyang kabayanihan at mapayapang pinatalsik ang diktadura bilang pagpupugay sa kanyang mga sakripisyo.  Ang kadalisayan ng kanyang hangarin para sa bayan ay kanyang pinatunayan na tulad ng sinasabi ng kanyang paboritong awitin na “Impossible Dream,” “…willing to march into hell for a heavenly cause.”  At sinamahan siya sa martsang ito ng sambayanan.

Orohinal na poster na ibinigay ni Linggoy Alcuaz kay Xiao Chua noong 25 Pebrero 2009

Kung Bakit May Saysay Pa Rin Si Ninoy Aquino Matapos Ang 26 Na Taon 

Noong nasa Baitang 5 ako, nakipag-away ako sa isang kaklase ko nang sabihin niyang walang naging silbi ang Kapangyarihang Bayan sa EDSA, na nasayang lang ang mga sakripisyo ni Ninoy.  Hindi pa rin nagbabago ang aking pananaw.  Ang EDSA 1986 ang isa sa pinakadakilang tagpo ng ating pagka-Pilipino, nang lahat ng maganda sa atin ay lumabas sa loob ng apat na araw noong Pebrero 1986—pananampalataya, pakikipagkapwa, pakikirama, pagiging masiyahin, bayanihan, pagiging mapayapa, pagiging malikhain, at iba pa (Jocano at de Leon 2000).  Isa pang mahalagang naidulot ng Kapangyarihang Bayan ay ang pagkakaroon ko nang kalayaan na matalakay ang kahit anong nais ko sa aking klase nang walang takot, o maisulat ang akdang ito nang walang panunupil.  Ang mga iyon pa lamang ay nararapat nang ipagdiwang.  Subalit, ang malungkot na katotohanan ay hindi pa rin naisasakatuparan ang mga pag-asa at pangako ng EDSA dahil nagpalit lamang ng mga tauhan ang pamahalaan, ngunit walang pagwawaksi sa mga masasamang gawi at pagbabago ng puso.  Hindi madalian ang himagsikan.  Hindi pa ito tapos.  At maraming aral ang mapupulot sa halimbawa at buhay ni Ninoy.

Ninoy Aquino, ni Caloy Gabuco, 1988

Sa mundong pulitikal na ginagalawan ng mga trapo, ipinakita ni Ninoy na maaaring magbago ang mga ito.  At kung sila ay magbabago, makikita ito ng tao at gagantimpalaan sila ng pagmamahal ng mga ito.

Lagi niyang sinasabi na hindi na siya papasok sa pulitika muli.  Kung nabuhay kaya siya, nakatulong kaya siya sa pagpapayo at pagtatanod sa pamahalaan?  Mayroon talaga siyang plano para sa Pilipinas na nakabatay sa Christian Democratic Socialism (Aquino 1984, 44-50;  Aquino 1981).  At ayon sa manunulat na si Frankie Sionil José, binanggit sa kanya ni Ninoy na nais talaga niyang ipatupad ang isang tunay na repormang pang-agraryo at ipamahagi ang Hacienda Luisita na pagmamay-ari ng angkan ng kanyang asawa (José 2007).

Ngunit hindi tayo maaaring mabuhay sa panghihinayang.  Ang maaari nating gawin ay ipagpatuloy ang laban na sinimulan ni Ninoy.  Sa aking paghahanap kay Ninoy, natuklasan ko ang mga pananalita at mga sulatin na iniwan niya sa atin upang basahin.  Ako ay nabuhayan ng loob dahil siya mismo ay naniniwala sa kanyang hiraya/tanaw at pananampalataya sa mga Pilipino.  Tila sinasabi niya sa akin na naniniwala siya sa aking mga kakayahan, na ako ay “worth dying for.”  Kung nabuhay siya, siguro patuloy rin siyang magkakamali, tulad ng iba pang mga pinuno na nabuhay matapos ang diktadura. Ngunit tao tayo, ang mahalaga ay malampasan ang mga pagkukulang na ito sa pamamagitan ng pag-aalay ng ating buhay sa isang hangarin na mas dakila kaysa sa ating sarili.  Ayon nga sa Kartilya ng Katipunan noong Himagsikang 1896, “Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim, kundi man damong makamandag” (Jacinto w.p.)  Para sa akin, iyon ang tunay na katapangan ng loob at pagkatao!

Sa bansang nasa krisis at bansang nakalugmok, si Ninoy ay naging tanglaw ng pag-asa sapagkat siya mismo ay may pag-asa sa kanyang kalooban.  Minsan nang sinabi ni José Rizal na ang kabataang Pilipino ang pag-asa ni Inang Bayan (Rizal 1879, 98).  Ngayon, higit kailanman, hindi dapat mawalan ng pag-asa ang kabataan.  Hindi dapat makalimutan ng kabataan na naging dakila ang buhay ni Ninoy sapagkat ginawa niya ang lahat ng makakaya.  At sa pagiging pinakamagaling na siya, nakapag-ambag siya sa kasaysayan ng ating bansa.  Inspirasyon siya upang tayo ay magsumikap na maging kakaiba, maging bayani, para sa bayan.  At mas mainam, baguhin at lumikha rin ng kasaysayan.  At magsisimula ang lahat ng ito sa pagbabago ng ating mga kalooban at puso.  Tulad nang minsang ibinilin sa amin ni Tita Cory mula sa isang panayam, “I hope that all of us Filipinos will try to look within ourselves and find out what it is that we are asked to do or we feel we can do for our country.” (Cory Aquino 2003)


SANGGUNIAN

Aquino, Benigno “Ninoy” S., Jr.  1973a.  “Thy Will Be Done,” sa Testament from a Prison Cell, second edition.  Makati:  The Benigno S. Aquino, Jr. Foundation, Inc., 2000, 136-145.

__________.  1973b.  “I Will Not Participate,” sa Testament from a Prison Cell, second edition.  Makati:  The Benigno S. Aquino, Jr. Foundation, Inc., 2000, 148-151.

__________.  1980.  “The Filipino Is Worth Dying For,” sa Asuncion David Maramba, ed.  Ninoy Aquino:  The Man, The Legend.  Mandaluyong:  Cacho Hermanos, Inc., 1984, 251-252

__________.  1981.  “Movement for a Free Philippines Los Angeles Chapters Freedom Rally with Ninoy Aquino, Wilshire Ebell Theater Los Angeles, February 15, 1981.”  Ninoy Aquino TV.

__________.  1983.  “The Undelivered Arrival Statement,” sa Asuncion David Maramba, ed.  Ninoy Aquino:  The Man, The Legend.  Mandaluyong:  Cacho Hermanos, Inc., 1984, 253-255.

__________.  1984.  “A Christian Democratic Vision,” sa Testament from a Prison Cell, second

edition.  Makati:  The Benigno S. Aquino, Jr. Foundation, Inc., 2000, 52-58.

__________.  1985.  A Garrison State In The Make and Other Speeches.  Makati:  The Benigno S. Aquino, Jr. Foundation.

Aquino, Benigno Simeon III “Noynoy.” 2004, 8 Disyembre.  Panayam kay Rep. Noynoy Aquino ni Michael Charleston B. Chua.  Gusali ng Batasang Pambansa, Lungsod Quezon.

Aquino, Maria Corazon “Cory.” 2003, 12 Marso.  Panayam kay Pang. Cory Aquino nina Michael Charleston B. Chua, Henderson T. Gercio, Bryan Clark B. Hernandez at Emmalyn C. Sagun.  Ika-7 Palapag, Gusaling Jose Cojuangco and Sons, Dela Rosa St., Lungsod ng Makati.

Benigno, Teodoro C., manunulat.  1989.  Ninoy:  The Heart and the Soul (dokumentaryo).

Chua, Michael Charleston B.  2005.  “Liwanag sa Dilim:  Ang Paglaban ni Ninoy Aquino Sa Rehimeng Marcos mula sa Piitan (1972 – 1980),” sa Bernie S. de Vera, Rizal P. Valenzuela at Michael Charleston B.

Chua, Mga Dakilang Tarlakin.  Diliman, Lungsod Quezon:  Bahay Saliksikan ng Tarlakin (BaTak) at Balanghay Kalinangan (BangKa), 2007, 4-88.

__________.  2006. “Commentary:  Hero or Trapo—Thoughts and Assesment on a Kapampangan National Hero,” Alaya:  The Kapampangan Resesarch Journal 4, Disyembre 2006.  Lungsod ng Angeles:  The Juan D. Nepomuceno Center for Kapampangan Studies, Holy Angel University, 215-226.

__________.  2009.  “Si Ninoy Naman:  Ang Trapo na Hero, ang Hero na naging Bayani,” Mabuhay:  Lingguhang Pilipino Mula Pa Noong 1980, 21-27 August 2009, 1, 6.

Jacinto, Emilio.  Walang petsa.  “Ang Kartilya ng Katipunan,” sa Encarnacion, Emmanuel, Ang Pamana ni Andres Bonifacio.  Lungsod Quezon:  Aklat Adarna, 1997, w. ph.

Joaquin, Nick.  1983.  The Aquinos of Tarlac:  An Essay on History as Three Generations.  Mandaluyong:  Cacho Hermanos, Inc.

__________.  1985.  “Before The Blow:  Ninoy’s Senate Years,” sa Benigno S. Aquino, Jr., A Garrison State In The Make And Other Speeches.  Makati:  The Benigno S. Aquino, Jr. Foundation.

Jocano, Felipe Landa at Felipe de Leon, Jr.  2000.  Panayam sa EDSA 2000:  Landas ng Pagbabago.  Maynila:  People Power Commission.

José, Francisco Sionil.  2007, 7 Hunyo.  Panayam kay F. Sionil José ni Michael Charleston B. Chua.  Solidaridad Bookshop, Padre Faura, Lungsod ng Maynila.

Mercado, Monina Allarey, ed.  1986.  People Power:  The Greatest Democracy Ever Told, An Eyewitness History.  Maynila:  The James B. Reuter, S.J., Foundation.

Paterson, James Hamilton.  1998.  America’s Boy:  The Marcoses and The Philippines.  London:  Granta Books.

Policarpio, Alfonso Jr. P. 1986.  Ninoy Aquino:  The Willing Martyr.  Lungsod Quezon:  Isaiah Books.

Rizal, José.  1879.  “To The Philippine Youth,” sa Rizal’s Poems.  Maynila:  Pambansang Suriang Pangkasaysayan, 2002, 98-99.

Rizal, José.  1886.  Noli Me Tangere, Virgilio S. Almario, tagapagsalin.  Lungsod Quezon:  Adarna House, Inc., 1998.

Salazar, Zeus A.  1997.  “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 2.  Lungsod ng Mandaluyong:  Palimbagang Kalawakan.

The Benigno S. Aquino, Jr. Foundation, Inc. (BSAF, ngayo’y Ninoy and Cory Aquino Foundation).  1993.  “Ninoy’s Bio-Data,” sa Ninoy:  Ideals & Ideologies (1932-1983).  Makati:  Benigno S. Aquino, Jr. Foundation, 138-139.

Tiongson, Lito, manunulat.  1997.  Batas Militar:  A Documentary About Martial Law in the Philippines.  Lungsod ng Pasig:  Foundation for World Wide People Power.

Para kay Dr. Dante Lacsamana Ambrosio (1951-2011), aking guro sa Kontemporanyong Kasaysayan at kasama sa Philippine Historical Association na nagpakadalubhasa sa sinaunang konsepto ng kalangitan at mga bituwin ng mga Pilipino bilang Ama ng Etnoastronomiya.  Kayo ay bahagi na ng mga bituwin.

3 Comments