IT'S XIAOTIME!

Si Xiao Chua (may hawak ng dyaryo, sa kaliwa) kasama ang ilang kaibigan sa funeral march para kay Cory Aquino, 5 Agosto 2009 (Sa kagandahang loob ng Studio 23)

Ang mga sumusunod ay isang pagmumuni-muni ng isang batang historyador, isang guro ng kasaysayan sa Pamantasang De La Salle Maynila, Pangalawang Pangulo ng Philippine Historical Association, at isang 25-taong gulang na batang Tarlakin sa kanyang pagtapak sa kasaysayan bilang nakibahagi sa paghahatid ng bayan kay Tita Cory noong 5 Agosto 2009.  Unang nailathala sa pahayagang Mabuhay:  Lingguhang Pilipino Mula Pa Noong 1980, 7-13 Agosto 2009, 5, 6:

 “They came to me with one cry—DEMOCRACY.”

-Cory Aquino

Lagi kong sinasabi na nagsisisi ako na hindi pa ako naipanganak upang makimartsa para sa libing ni Ninoy Aquino noong 31 Agosto 1983 kung saan dalawang milyong tao ang nakipaglibing (mas malaki pa kaysa kay Mahatma Gandhi).  Nagsisisi rin ako na masyado pa akong bata para sumama sa Kapangyarihang Bayan sa EDSA noong Pebrero 1986 kung saan dalawang milyon din ang masayang nakibaka para sa demokrasya sa kabila ng panganib.  Naging panalangin ko na sana malasap ko man lang kahit kaunti ang karanasang “People Power.”

Hindi ko inaasahan na matutupad ito noong 5 Agosto 2009, sa paghahatid sa huling hantungan sa dating pangulong Maria Corazon Sumulong Cojuangco Aquino.

Nagsimula ang araw ko bilang isang panauhin sa Umagang Kay Ganda sa ABS-CBN 2.  Kinapanayam ako ni Winnie Cordero ukol sa aking pangongolekta ng Cory at Ninoy memorabilia sa kabila nang hindi pa ako naipapanganak nang mapaslang si Ninoy.  Doon ko ipinakita na bata pa lamang ako, inspirasyon na sa akin si Tita Cory.  Na simula nang mamatay si Tita Cory ay disoriented ako at kulang sa tulog kaya kailangan kong pumila ng tatlong oras sa La Salle Greenhills (kasama sina Tita Honey at Ivana Guevara) upang masulyapan siya kahit sandali noong madaling araw ng 3 Agosto.  Bumata siya ng tatlumpung taon at napakapayapa ng kanyang mukha.  Naikwento ko rin ang aking pakikiramay sa dalawa niyang anak, si Noynoy at Pinky at ang pagkabuhay ng aking diwa nang makita ko ang libo-libong tao sa telebisyon ilang oras ang nakalipas sa paglilipat sa kanyang mga labi patungong Katedral ng Maynila.  Na liban sa pagpapanatili ng demokrasya, ang kanyang pangunahing kontribusyon sa atin ay ang pagbabalik ng tiwala ng Pilipino sa kanyang sarili.

Sa mga nakaraang taon akala ko, nakalimutan na siya.  Kakaunti na lamang ang dumidinig sa kanya sa tuwing nagpapatawag siya ng suporta laban sa mga pagbabanta sa demokrasya bagama’t nananatili siyang tinitingala.  Sa isa sa kanyang mga huling text message, nadama niyang sa kanyang karamdaman, nag-iisa lamang siya sa pananalangin para sa bayan.  Hindi ko inaasahan ang mga sumunod kong makikita.

Sa paghatid sa akin sa Katedral, nakita kong may iilan nang tao ang naroroon.  Kasama ko sa bandang COMELEC sina Ayshia Kunting at Kerby Alvarez, mga kasama sa UP Lipunang Pangkasaysayan. Ang huli ay may tiket sana sa loob ng Katedral ngunit sia ay nahuli kaya hindi na nakapasok.  Halos maluha na siya dahil doon.  Nakita namin ang galaw ng bayan.  May mga nabigyan ng trabaho dahil sa pagkamatay ni Tita Cory, nagbebenta ng samu’t saring mga pins (Php 20.00), mga t-shirt (Php 100.00), mga dilaw na laso (Php 20.00) at mga payong (Php 120.00).  Ang mga VIP na dumadaan ay maayos na pinapapasok, tumabi nang magmartsa ang militar.  Bagama’t tumili nang  makita si Piolo Pascual at iba pang mga artista, sa mga bulong-bulungan, hindi si Kris Aquino o James Yap ang kanilang ipinunta doon kundi ang magpasalamat kay Tita Cory.  Alam ng bayan kung bakit sila nandoon.

Nagsimula ang misa ng 9:00 NU, hindi namin naririnig sa labas ang mga nangyayari sa loob.

Nang mamatay si Tita Cory, makulimlim ang langit.  Nang saluduhan ang labi niya sa LSGH ng militar biglang umulan, at tumigil matapos ang pagsaludo.  Nang pumuwesto kami malapit sa Ayuntamiento, umulan muli nang malakas.  Nabasa ang ilang libro ko sa loob ng aking bag pero ayos lang.  Nakita kong hindi natinag ang bayan.  Kahit may mga payong, kami ay nabasa, pero ok lang.  Bahagi kami ng kasaysayan, at para ito kay Tita Cory.  Noong 1983, sa paghahatid kay Ninoy, ang ulan at baha ay hindi pumigil sa mga tao.

Sa wakas, narinig namin ang pasasalamat at pamamaalam ni Kris Aquino, napaluha kami.  Wika niya sa mamamayang Pilipino, hiniram ang mga kataga ng kanyang bayaning ama, “You have given our family honor beyond anything we could ever have hoped to receive, that no matter how great the sacrifices of my parents, I can honestly say to all of you that for my family, the Filipinos are worth it….  Paano po ba kami makakapagpasalamat sa inyong lahat sa effort ninyong pumila sa gitna ng matinding init at malakas na pagbuhos ng ulan para po masulyapan ang mommy namin, magbigay respeto at maipagdasal siya sa huling pagkakataon?”  Ngunit pinalakpakan ng lahat ang kanyang deklarasyon na ipagpatuloy ang laban ng kanilang ama’t ina, “Noy, ikaw at ako ang nasa posisyon para ipagpatuloy ang lahat ng kanilang nasimulan.”  Bumuhos lalo ang emosyon sa pagsabay namin kay Lea Salonga sa pag-awit ng “Bayan Ko.”

Sa mga oras na iyon, nakita naman namin na gumagawa ng pelikula ang Kapampangan na si Brillante Mendoza, unang Pilipinong nagwagi bilang pinakamahusay na direktor sa Cannes Film Festival ngayong taon, ukol sa isang batang mahirap sa gitna ng pagluluksa ng bayan ay hindi pinapansin ng mga tao.  Siyempre todo “acting” naman ako sa kanyang pagdaan, kino-Coree ko lang yung bata.

Inaasahan ko na motorcade lamang ang mangyayari.  Nang makausap ko si Margie Juico, dating sekretarya ni Tita Cory, masyadong malayo ang Manila Memorial kung martsa ang gagawin.  Nakita ko na sa pagtatapos ng misa, kinordonan na ng pulis ang mga tao.

Sa paglabas ni Tita Cory ng Katedral mga bandang 11:45 NU, tumigil ang tubig-ulan.  Napalitan nang pag-ulan ng confetti mula sa helikopter, at sa taas ng Katedral at Palacio del Gobernador.

Nagsigawan ng “Coree!  Coree!” at ginawa ng bayan ang Laban sign sa kamay sa pagdaan ni Tita Cory sa kanilang harapan.  Nagsimula na ang kalbaryo at kagitingan ng apat na honor guard—Navy Petty Officer 2 Edgardo Rodriguez, Army Pfc. Antonio Cadiente, Airman 2^nd Class Gener Laguindan, at Police Officer 1 Danilo Malab, Jr., na inasahan na dalawang oras lamang tatayo at hindi gagalaw.  Sa kanilang pagtayo ng siyam na oras, nagbigay sila ng malaking karangalan, hindi lamang sa kanilang dating commander-in-chief, kundi sa kanilang uniporme na rin.

Nang makadaan ang coaster ng pamilya Aquino, nakakapangilabot ang aking nakita.  Hindi na napigilan ng mga awtoridad ang pagsunod ng mga tao sa prusisyon.  Nais samahan ng bayan si Tita Cory at ang kanyang pamilya sa huling sandali.  Sumama na rin kaming tatlo sa paglakad.  Ang aming mga kasama, isinisigaw ang pangalan ni Tita Cory.  Sumasagot ang mga taong nakatayo sa tabi ng kalsada.  Mga matatanda, maging ang mga bata.  May mga gawa sa bahay na mga plakard na nagpapasalamat sa dating pangulo.  Nang makarating ako sa Anda Circle at sa A. Bonifacio Drive, sa paglingon ko sa likod, ang daming taong nakasunod, isang dagat ng dilaw.  Dilaw ang kulay ni Tita Cory, ang bagong pula, ang bagong kulay ng kagitingan at kalayaan.

Naluha ako.  Lagi kong sinasabing ang nakararaming Pilipino ay wala nang pakialam sa bansa, na nakalimutan na nilang magtiwala sa kanilang sarili.  Ngunit sa sandaling iyon, nakita ko na ang dami pa palang nagmamahal sa bansa natin. Hindi pa pala namatay ang diwa ng Kapangyarihang Bayan sa atin, natutulog lang pala ito.  Nakita kong natuwa si Kerby na kasama niya ang bayan sa mga oras na iyon.  Hindi hamak na mas matindi ang pagpupugay sa labas ng Katedral kaysa ng mga elit na nasa loob.

Nakita ko ang aming punong-lungsod sa Tarlac, Alkalde Aro Mendoza, na pinangunahan ang batalyon ng mga bus ng mga cabalen namin ni Tita Cory.  Kasama naming lumalakad ang mga inspirasyon ng bayan sa ngayon, si Gobernador Among Ed Panlilio ng Pampanga, at si Jun Lozada, na nagbigay ng maikling panahon upang makipagkwentuhan sa akin.

Napaka-cute ng mga bata na sumisigaw ng “Coree!”  Isinigaw ko bilang palaala sa kanila, “1983 ulit!” habang hawak-hawak ang dala-dala kong Mr. and Ms. Special Edition, “Ulitin natin ang kasaysayan!”  Noong 1983, sa kabila ng pagkukubli ng medyang pambalana na maka-Marcos noon sa pagbabalitang may isang namatay dahil tinamaan ng kidlat, ang Mr. and Ms. Special Edition, at ang pahayagang Mabuhay ang nagpakita ng mga larawan na milyon-milyong tao ang nakipaglibing kay Ninoy.

May mga ilang nakakilala sa akin dahil napanood nila ako noong umaga at binati ako ng masaya at nakipagkodakan pa.  Nakapanayam pa ako ng maikli sa Newswatch ng RPN-9 kung saan sinabi ko na kahalintulad noong 1983, walang nag-organisa at spontaneous ang kilos ng mga tao noong araw na iyon.

Mayroon lang isang presidentiable na kinamayan ang mga tao habang nasa loob ng kanyang kotse, tahasang inaagaw ang atensyon na para lang sana kay Tita Cory.  Mayroong sumigaw, “Bawal mangampanya dito !” “Lumakad ka!”

Hindi natinag ang mga tao sa kabila ng lakas ng alon sa Look ng Maynila.  Liban sa mga bayaning bumberong nakalinya upang magpugay sa isang Dakilang Pilipina, naroroon ang mga magkakapamilya, magkakaibigan, magkakaklase na nakalinya sa daan.  Sa bawat pagsigaw ko sa kanila ng “Tuloy ang Laban!” habang itinataas ang Laban sign, sumasagot sila, at nakikita ko ang kanilang mga mata, puno ng pagmamahal sa bayan.  Naramdaman ko ang pagtanggap nila sa akin bilang kababayan.  Mga kapatid ko sila.  Nalasap ko rin sa wakas ang diwa ng EDSA, na nasasalamin sa mga kataga ng awitin ni Jim Paredes, “Kay sarap palang maging Pilipino,” “Naging langit itong bahagi ng mundo!”

Hindi matatapatan ng mga karaniwang rally ang aking naranasan.  Sa mga pagkilos man ng kaliwa o kanan, kadalasa’y galit at hinaing ang kanilang ipinapakita.  Noong 1983, pinagsamang galit sa diktadura at pagmamahal sa bayan ang nakita.  Sa mga sandaling iyon sa libing ni Tita Cory, pagmamahal sa bayan at pasasalamat kay Tita Cory ang nasa mga mata ng mga tao.  Hindi sapat ang makita ito sa telebisyon.  Nakita at nadama ko ang katotohanan ng mga damdaming ito nang samahan ko ang bayan noong araw na iyon.

Lumakad pa kami hanggang sa Quirino-Taft.  Bagama’t ang itaas na kalahati ng aking katawan ay nalulunod sa pagmamahal ng bayan at gusto pang sumama, dinama ko ang aking mga tuhod at pagod na ang mga ito.  Nagpasya kaming kumalas sa prusisyon mga 2:00 NH.  Pero pauwi sakay sa bus, nagpakita kami ng Laban sign, tinitingnan namin kung may sasagot sa amin tulad kanina, isa man lang masaya na kami.  Liban sa isa na nagbigay sa amin ng gitnang daliri, sampu ang sumagot sa amin ng Laban!  Ito ang aming simbolikong paraan upang ipaalala sa aming sarili na baon namin pauwi ang laban nina Ninoy at Cory.

Samantala, sa telebisyon na namin nasundan ang pagpapatuloy ng paghahatid kay Tita Cory sa huling hantungan, hanggang matapos ang 22.8 kilometro mula Katedral ng Maynila, dumating ang mga labi ng dating pangulo sa Manila Memorial Park.  Nais ng pamilya Aquino na maging pribado ang paglilibing.  Ngunit nais ng taumbayan na ihatid ang kanilang Tita Cory hanggang sa huli.

Mas malayo ang distansya ng prusisyon ng dalawang milyong katao para kay Ninoy noong 1983 mula sa Simbahan ng Sto. Domingo sa Lungsod Quezon, 12 oras ang inabot.  Sa halos kalahati ng distansya mula Katedral ng Maynila (kung saan mga matataas na kaparian lamang ang ibinuburol), ang prusisyon ng 300,000 tao ay umabot na nang 9 na oras.  Higit pa ito sa karangalan ng isang state funeral (na gagastusan sana ng pamahalaan).  Ayon kay Manolo Quezon, ang desisyon ng pamilya ay konsistent sa buhay ni Tita Cory na hindi ninais ang kahit anong karangyaan at karangalan na inasam-asam ng iba, “But as Cory Aquino lived, so she remains in death: having accepted only the barest minimum in terms of the honors of state, because she only held the position to accomplish the transition back to democracy, and doing so with a scrupulous regard not to burden the public purse with fuss over her person. / For Cory,  the presidency had always been a means to an end, not a means in itself; so it is truly fitting she will be laid to rest with nothing more than what she’d started out with, as a widow: a nation by her side, united in grief, and in a manner that ultimately manifests the power of the people and not of whoever happens to comprise today’s officialdom.”

Sa ganap na 8:35 NG, humimlay sa pagmamahal ng kanyang pamilya at mga kababayan ang unang inang pangulo ng Pilipinas, muling nakatabi ang kaisa-isang lalaking kanyang minahal, si Ninoy.

Nang hapon na iyon, ako ay dinala sa ABS-CBN upang kapanayamin para sa programang Y-Speak.  Doon aking sinabi, “She may not be the best president, but she did her best as president.”  Si Tita Cory mismo ang nagsabi sa kanyang huling State of the Nation Address noong 1991, “I hope that history will judge me as favorably as our people still regard me, because, as God is my witness, I honestly did the best I could. No more can be asked of any man.”

Sa pagkamatay ni Tita Cory, bagama’t inaalala natin ang kanyang pangunahing papel sa kasaysayan ng Pilipinas bilang Ina ng Demokrasya, hindi ibig sabihin na kinakalimutan natin ang kanyang mga naging pagkukulang, sapagkat dapat itong gawing balon ng aral.  Bagama’t hindi nabahiran ng alegasyon ng personal na pangungurakot, hindi siya naligtas sa kontrobersya:  ang hindi pagpapatupad ng CARP sa sariling lupa ng kanilang pamilya sa Tarlac, ang trahedya ng pagbaril sa mga magsasaka sa Mendiola noong 1987 (na sinasabi ng administrasyong Aquino na may nanggulo kaya nangyari), ang tinatawag na “Kamag-anak, Inc.,” ang pagmamalabis ng ilan sa mga kasapi ng itinaguyod niyang civilian defense, ang pagsang-ayon sa pananatili ng mga base militar ng Estados Unidos sa bansa.

Ayon pa sa mga kritiko, hindi naman daw siya naging instrumental sa pagbabalik ng demokrasya, sa halip nagtago sa isang kumbento sa Cebu kasama ng mga Pink Sisters nang sumiklab ang Kapangyarihang Bayan noong 22 Pebrero 1986.  Hindi nalalaman na bumalik siya kinabukasan sa Maynila at sakay ng isang kotse, naglakbay pa sa kalagitnaan ng mga tangke ng diktadura.  Hindi rin siya nagpapigil na magsalita sa harapan ng gusali ng POEA upang samahan ang mga tao.  Bagama’t sina Min. Juan Ponce Enrile, Hen. Fidel Ramos, Butz Aquino at Jaime Cardinal Sin ang naging tagapanguna ng Kapangyarihang Bayan sa EDSA, ang damdamin ng mga mamamayan ay naihanda na ni Tita Cory nang magpatawag ito ng boykot ilang araw ang lumipas, at muntik nang bumagsak ang ekonomiya bilang pakikibaka laban sa diktadura.  Tulad ni Rizal na inspirasyon nina Bonifacio at ng Himagsikang 1896, si Tita Cory ang inspirasyon ng Kapangyarihang Bayan noong 1986, ang isinigaw ng bayan upang pamunuan sila.

Maging ang hindi paghingi ng bansa ng debt moratorium o debt repudiation na nagpanatili ng utang ng diktadura para ating bayaran ay isinisisi ng mga kritiko kay Tita Cory.  Kung alam lamang nila na dahil dito napanatili ang ating dangal sa harap ng mundo, na nagtiwala siya sa mga Pilipino na muli nilang itatanghal ang kanilang bansa upang maging dakila ito at mababayaran din natin ang ating mga utang.  Mukhang ang dapat itanong ay hindi kung binigo ba tayo ni Tita Cory kundi, “Binigo ba natin siya at ang ating mga sarili?”

Ayon nga sa isang panayam na ibinigay niya sa Philippine Star noong 2007, “People used to compare me to the ideal president, but he doesn’t exist and never existed. He has never lived.”

Hindi santa si Tita Cory, bagama’t madasalin siya, alam kong sa kanyang kababaang loob hindi niya tatanggapin na dakilain siya bilang ganoon.  Sa aking opinyon, hindi rin siya pambansang bayani tulad nina Rizal at Bonifacio na namatay para sa bayan, ngunit bayani siya tulad ng lahat ng nabubuhay para sa bayan ay bayani.  Halimbawa na maging ang mga pinakasimple sa atin ay maaaring maging bayani.  Hindi siya perpekto, ngunit ang kanyang puso ay nasa tamang lugar sa panahon ng mga mahihirap na pagpapasya.  Ito ang nakita ng mga tao.  Ang gusto nating gunitain ay ang mga sakripisyo na ibinigay ni Tita Cory para sa bayan—ang kanyang asawa, at ang kanyang buhay; ang kanyang determinasyong mistulang bakal laban sa siyam na bantang coup d’etat na nagpanganib sa ating demokrasya (Maging ang isa sa mga nanguna sa mga pagtatangkang ito na si Comm. Rex Robles ay mangiyak-ngiyak pang humingi ng tawad at inalala ang katapangan ng babaeng pangulo); at ang pagbabalik ng mga institusyong demokratiko—ang kongreso, ang malayang korte, malayang pamamahayag, nagsasariling pulisya, ang Saligang Batas ng 1987; at marami pang ibang mga tagumpay, sa kabila ng mga panggugulo, lindol, bagyo, at pagsabog ng Bundok Pinatubo.  Pinatunayan niyang wala nga siyang alam tulad ng ipinaratang sa kanya, “I admit that I have had no experience in cheating, stealing, lying or assassinating political opponents!”  Modelo sa bawat lingkod-bayan at kawani.

Ang ibinigay na parangal ng militar, pagpapaputok ng kanyon sa mga kampo ay isang vindication sa ginawang pang-aapi ng instutusyong militar sa kaniya at kay Ninoy noong Batas Militar.

Kapag namamatay ang isang sikat na tao, ginugunita ang mga magagandang bagay lamang ukol sa namatay, ngunit kadalasa’y hindi pag-aaksayahan ng labis na panahon ng mamamayan.  Ang mahabang pamamaalam ng bayan, ang mga taong lumabas sa kalsada, at nagpupugay sa buong daigdig ng Cyberspace, ay nagpapatunay na sa lahat ng kanyang nagawa, ang naaalala natin ay ang maybahay na pinakiusapan nating pamunuan tayo.  Kinailangan natin siya, at dininig/tinanggap naman niya ang mabigat na pakiusap na ito.  Ayon sa kanyang talumpati sa Kongreso ng Estados Unidos noong 18 Setyembre 1986, “Wherever I went in the campaign, slum area or impoverished village. They came to me with one cry, DEMOCRACY.  Not food although they clearly needed it but DEMOCRACY. Not work, although they surely wanted it but DEMOCRACY. Not money, for they gave what little they had to my campaign. They didn’t expect me to work a miracle that would instantly put food into their mouths, clothes on their back, education in their children and give them work that will put dignity in their lives. But I feel the pressing obligation to respond quickly as the leader of the people so deserving of all these things.”

Kung noong 1983, nagsimulang bumagsak ang diktadura, ang fearless forecast ko ay sa 2009 ay magdudulot, hindi ng pagbagsak ng isang rehimen, kundi nang pagmulat ng Pilipino na pumili ng tamang lider sa 2010, pagpigil nila sa makasariling kilos sa pagbabago ng Saligang Batas, at gawin ang makakaya upang sa sariling paraan, ituloy ang laban nina Ninoy at Cory sa loob ng marami pang taon.

Pero sa aking palagay, ito na ang huling manipestayson ng “People Power” na makikita natin sa mahabang panahon.  Isang lider sa kalibre lamang ni Cory ang makapagbubuklod noon.  Si Tita Cory rin mismo ang nagpahiwatig maraming beses na hindi na dapat maulit ang EDSA.  Dapat hindi tumigil sa ilang araw na pagpapakita ng pag-kakaisa ang mga tao.  Kailangang kumilos para sa totoong “People empowerment.”  Ipinakita ito ni Tita Cory sa pagtataguyod ng micro-finance at edukasyon noong siya ay nabubuhay pa.

Para sa akin, ang tunay na Kapangyarihang Bayan ay magsisimula sa pagbabago ng kalooban tungo sa kaginhawaang inadhika ng ating mga bayani mula Himagsikang 1896, hanggang sa Kapangyarihang Bayan 1986.  Sa pagsisimula nating bigyang kahulugan ang ating pag-iral na mas malaki pa sa ating mga hangarin para sa sarili tulad ng sinabi ni Tita Cory, “I would rather die a meaningful death than to live a meaningless life.”

Nang makapanayam ko siya sa kanyang opisina sa Makati noong 2003, sa kabila ng kanyang pagiging pormal, hindi ko napigilan na sabihin sa kanya na fan niya ako, at dahil sa kanya ipinagmamalaki kong Pilipino ako, na mahal ko siya.  Hindi ako nagsisisi na sinabi ko yun noong buhay pa siya.

Sa paghahatid natin sa kanya sa huling hantungan, muli nating sinasabi sa kanya, “Hindi ka namin iiwan sa laban dahil hindi mo kami iniwan.  Mahal ka namin”

Tuloy ang laban!

11 Agosto 2009, 11:08 NU, Silid 304A, Bulwagang Gokongwei, Pamantasan ng De La Salle sa Maynila

Xiao Chua at Gobernador Ed Panlilio sa Luneta noong funeral march para kay Cory Aquino, 5 Agosto 2009 (Sa kagandahang loob ng Studio 23)

I want to believe that my enthusiasm for history was due to the fact that my parents saw the passing of Ninoy Aquino’s funeral cortege near Monumento while I was still in my mother’s womb.  But it’s more believable to think that it is because I grew up during the time of the downfall of the dictatorship and the so-called “new democracy.”  This period in our history was embedded in my consciousness because the important events of People Power always played on television.  Because of this, I became a great fan of the president of People Power, carrying her photograph and shouting her name, “Coree! Coree!”.

And then, as a second year student at the University of the Philippines Diliman, I finally got a chance to meet and interview Former Pres. Corazon C. Aquino for our Communication III under Prof. Melanie Moraga-Leaño.  With Henderson Gercio, Bryan Clark Hernandez and Emmalyn Sagum, we interviewed Mrs. Aquino on 12 March 2009 in her office at 7 Floor Jose Cojuangco and Sons Bldg., Dela Rosa St., Makati City.  Excerpts:

Life as Former President

I come to the office everyday.  And meet with people and do my letters here.  …Then I also looked into the other letters and I have to answer, I do my letters myself.

I have been chairperson [of the Benigno S. Aquino, Jr. Foundation] from the very beginning since 1983 and I continue to be that.  We had put up the Aquino Center in Tarlac.  …So the idea first of all was to make sure that people will not forget Ninoy and our very concern, especially after his assassination, that people would get to the truth.  Because in the beginning, the Marcos dictatorship was saying that it was Galman who shot Ninoy, so we want to have everything documented and also the role of People Power in the restoration of democracy…

…Then, after my presidency…well, exactly a year after my presidency, I said that we would like to put up an Aquino Center, so that was in 1993 when I first launched the campaign.  And we’re finally able to inaugurate in 2001, so it took me eight years to go around, to solicit funding and…anyway I’m very happy that I’ve been able to do this, not only for Ninoy’s sake and my sake, but more importantly for our young people to know about our history.  And also, I always tell them that Ninoy was ready to offer his all for the country and it was just not a matter of…of words but he did it, I mean he came back, even though there was much risk to his life, and in fact, he was killed.  But, then for my part I vowed that I would continue his work.  And so, I hope that all of us Filipinos will try to look within ourselves and find out what it is that we are asked to do or we feel we can do for our country.  In other words, I want people to know…nobody’s excused, if you are Filipino, you do something for your country.  You don’t have to die for the country but there are so many things that you can do and you don’t wait for the country.  Kamukha nung kay John F. Kennedy, “Ask not what your country can do for you, but what you can do for your country.”

Learning How To Paint

Well, I started painting in 1996.  I like paintings except I know my limitations.  Anyway, I visited a friend of mine, si Marites Lopez, and she invited me to have a look-see at their painting lesson in her house.  And at that time, they were already two years into painting so, of course, I was saying, “Oh, no way can I join this group…”  They really seem to me as having so much talent but then she said, “No, no.  Our teacher is very patient and he’ll be able to teach you.”  And she was telling me, “Everybody can paint.”  Of course, I wasn’t sure about that.  But anyway, it was my oldest daughter Ballsy who told me, “Mom, go ahead, anyway, with your name your painting will amount to something.”  So I did, and I organized a group …we’re about ten in the beginning.  We’ll have lessons every Wednesdays, 3 hours each time, and we had a young teacher, Jeffrey Consumo, who didn’t even take formal lessons but he was so patient and I think that helped, and very encouraging.  And for my first lesson, I was able to finish a painting in three hours, and I was just so amazed and I was happy.  And so I took lessons from him for three years but since that time, I’ve been doing it on my own and I tried different things.  As I said, I’m lucky I have a name.  But normally, it’s the other way around.  Artists really struggle hard in order to have a name.  So I’m doing it backwards.  Start with the name, and then do the paintings.

…There are days when everything comes easy, and it comes on the way you’d like it too.  But, there are days when you’re not too happy.  But anyway, I’m really grateful to my teacher that because of him, I’ve been able to do these paintings and I give them as gifts, well…first, to the donors of the Aquino Foundation, and then, to people who have everything, like when Pres. Kim Dae Jung was, for his inauguration as president I gave him a painting.  George Schultz who used to be Secretary of State, because he was so good to me when I was president, I gave him a painting when he got married for the second time.  To the Sultan of Brunei, I told him, I know you have everything, you manage a state.  And then he said, “But I don’t have a Cory Aquino painting, yaaah….”  So that made me feel good.  Then, when I’m ninang for weddings, so that’s what I give.  And one of my inaanaks was joking and said, “Can this be retroactive for the time that you have…you were ninang but you didn’t know how to paint yet.  So I said, I have to think about that.

…I like paintings and it’s something that I thought I could never do.  But, apparently, all of us can paint.  Who cares whether it’s a masterpiece or not!

Childhood Dream and Being Private

I wanted to be a teacher.  …It’s just when I got married I knew Ninoy, you know, was aiming for that (the presidency) and that he really loved politics and he was a public person.  I’m really a private person.  I value my privacy, in fact, I still value my privacy.  Once, first, when Ninoy was imprisoned it was a incumbent for me to have a more public stance.

Cory As A Wife

Well, I always say that Ninoy and I were able to bring the best in each other.  And I think that’s all that’s necessary for a married couple:  To try to bring out the best in each other.

Cory As A Mother

Well, you ask my children, I think they’re very happy with the way I brought them.  I certainly spent much time with them and I was a fulltime wife and mother.  Of course there were times that it was boring pero that was my commitment when I got married:  That I vowed that I would be a good wife and mother.

Ninoy

Well anyway, people ask when we first met.  Ok, the earliest I remember was we were both nine years old. You must remember Ninoy and I both came from Tarlac, both the Aquinos and Cojuangcos were and are in politics.  My father was congressman on the first district of Tarlac and Ninoy’s father was congressman of the second district.  It was inevitable that we would meet, in fact, my first cousin, married the older brother of Ninoy, and my father was the Godfather of Lupita Aquino (Kashiwahara).  So, inevitable yon.  We met, I remember it’s the birthday of Ninoy’s father and nung araw fami-familia kung magpunta sa…so my parents took all of us there.  …And that was it, and I didn’t see him again until, because I went to the United States to study when I was 13.  So I didn’t get to see him until I was 16, when we came back for a vacation.

…I have to say before Martial Law, Ninoy’s world was all politics and I really, well, that was the style then, na bahala ang mother.  But Ninoy, I would insist that at least we would go to mass together every Sunday and that we would go out for lunch or dinner at a Chinese restaurant in Chinatown.  Nung araw wala pa itong mga classy Chinese restaurants.  And then we go to a movie with the..with the children.  And then once a year, or twice a year, we go to Hongkong.  So that would be the treat na Ninoy would take all of us and that would be the time that it, would at least have time for each other.

…We enjoyed yung Moonlight Serenade….  It was a Glenn Miller thing, …Miller had an orchestra or a band and it was more for the music rather that for the lyrics that we liked it.  And at that time, nung hindi pa kami kasal and it’s very popular in the Philippines with the Glenn Midler Story had been shown and everytime they play that we really danced to the tune….

Incident With Young Ninoy

Actually, we had come from a movie and, you know, at that time I got my chaperone, so my chaperone was my older sister Josephine.  So we were driving on EDSA, which was Highway 54 before, and this had happened parang two or three months, or maybe a month, after Ninoy had worked for the surrender of Luis Taruc.  So we were on Highway 54 and suddenly there was a jeep coming from the ricefields, on both sides nung araw may ricefields dyan sa Highway 54, just bumped us.  So the car door flew open, my sister was thrown out first and the second, when I fell out.  And my sister, at that time was in fact three months pregnant, she lost her baby.  And so we were taken to the hospital, sa Lourdes Hospital, by an American who had played golf.  Kasi I couldn’t get up and because you know, you’re thrown out and then you just land flat on your back.  Ninoy was not hurt because he was holding on to the wheel.  And so I stayed overnight in the hospital.  Luckily there were no injuries, I mean, no major injuries, but I was black and blue all over and my older brother said, “Cory you have to go to Baguio tomorrow”  because, I was really expected by my parents to go to Baguio but I ask if we could go the following day because my younger sister and I will go to a party.  And, of course with Ninoy I wanted to stay behind for that but of course we’d still to go to the movies before going to the party.  So inspite of my feeling…whooo!  Really bad and the long ride from Manila to Baguio I went and when we got there my mother was really furious and she was telling Ninoy, “From now on Cory will not ride in your car, she’ll just ride in our car!  And that was the first time I saw Ninoy really scared and yeah, because he knew while it wasn’t directly his fault but the fact that we were in his car.

Her US Congress Speech After People Power Cited As One Of The Best Speeches Ever Heard On That August Chamber

Actually, the speaker who said that, Speaker Tip O’Neill.  But, I’m sorry I may sound like I’m bragging but, anyway, it doesn’t happen often that after I finished my speech, Senator Dole said, “Mrs. President, you’ve hit the home run…”  So I said, “I hope the bases were loaded!”  And he was so surprised and he mentioned this to the media, people there, so it was written about and they said I’m knowledgeable on baseball!  And that afternoon after my speech, the House of Representatives voted to give $ 200 Million to the Philippines as assistance.  It took some time for the Senate to approve of it but they did.  So again Senator Dole was quoted as having said, “This is the biggest honorarium ever.”  But anyway, I was happy that I could do that and that really the wonderful part was I was never…I was never nervous, and I was saying, “My God!  This is the first time I’m doing this and why wasn’t I nervous.  It helped that the Speaker was from Massachusetts and parang he considered me siguro a constituent, or what cause we’ve lived in Boston.  Plus the fact that two years before I became president, we were both given honorary doctorates in Stonehill College which is in Massachusetts.  So parang…we’re friends, ok!  But I was really happy I could do this for our country.

“Cory Magic”

Well, I don’t know.  Alam mo matanda na tayo, and then for the little kids, you know.  This is what, I guess, reminds me to be humble, because when I see them, you know, anywhere, shopping or whatever, then the moms always say, “Siya ang mommy ni Kris Aquino and sabi ko, ok!  Oo, so I just say na what for the little kids how they know me.  Oo.  Until they go to school….  Like let me tell you this, my youngest grandchild, she’s almost seven.  She goes to school in Poveda and one day, every Sunday, they come to my house for lunch and then she said, “Lola, you know, my classmate her grandfather is Sen. Flavier!”  And parang she was so impressed ano.  Sabi ko, teka muna.  Sabihin mo…sabihin mo dun sa kaklase mo that your grandmother…”  But then, my daughter was explainin’, “Mom, kasi because she was old enough to repeat…” Hindi ba yung there was a song about and you repeat all the names of the senatorial candidates and she has memorized them.  So, Flavier stucked in her head and to meet the granddaughter parang, “Wow!”  So I had to tell her, “Sabihin mo…”

Why Did Cory Continuously Serve the Country After The Presidency

Well, so many things.  Well, first I’m so glad that I pray, and so many people pray for me and with me and I know that I could not have done any of these things, if it were not for prayer.  So when people ask me na parang you seem to be happy, sabi ko, “I think, I hope I’ll continue to have that inner peace,” na I’ve come to this stage na and I hope that I would be able to continue doing things for our country, and hopefully, to be a source of inspiration not only for women but also for men that all of us can do something like I was just a housewife before and I left all of these public acts to Ninoy, but the time came when he could not do that because he’s imprisoned.  So it was incumbent upon me to at least do my share.

How She Wanted People To Remember Ninoy

Well first, I’m glad that in school, even in grade school, the students read about Ninoy and they know about Ninoy.  But more than just that, I want them to know that Ninoy, first of all, so proud to be a Filipino.  And when we were living in the States people were just amazed that we never applied for permanent residence and that when we went there we knew it was temporary and that we would come back here.  But more importantly, I think Ninoy was ready to sacrifice everything for the sake of his country.  So I hope this is what people will remember about him and will try to maybe even do better than what he did.

How She Wanted To Be Remembered By History

Well, first of all I’d like to be remembered for having helped in the restoration for our democracy.  For you young people who didn’t know what it was like living under Martial Law, maybe it will not mean as much.  But when you see other countries still not, you know, enjoying freedom, then you would have an idea or a sense of what it was like here before.  Where anybody would just be arrested without any charges, put into prison and some would be tortured, and some were never seen again.  I mean people as young as you.

Tita Cory’s Challenge To All Young People

What I would like from you is that you would try your best to find out what it is that our country needs of you.  I mean, all of us will have different things…to do but each one of us can do something to better life in our country.

I hope that the great lessons and legacies of the life and words of the former president continue to live in our hearts long after she’s gone.  Let’s bring and accompany her to her rest as a people, as she joined with our struggle when we needed a leader who would lead us back to freedom and democracy.

Unang nailathala sa pahayagang Mabuhay:  Lingguhang Pilipino Mula Pa Noong 1980, 31 Hulyo-6 Agosto 2009, 1, 9.

SALAMAT AT PAALAM:

Corazon Sumulong Cojuangco Aquino

(1933-2009)

Michael Charleston “Xiao” B. Chua

Unang nailathala sa pahayagang Mabuhay:  Lingguhang Pilipino Mula Pa Noong 1980, 31 Hulyo-6 Agosto 2009, 1, 9.  Ang unang bersyon nito ay napabilang sa mga sanaysay na inilathala ni Margie Penson Juico sa Cory:  An Intimate Portrait II, Selected Tributes and Eulogies (Pasig City:  Anvil Publishing, Inc., 2010), 86-88:

“Nagpapasalamat ako sa inyong lahat, lalo na sa Panginoong Diyos, at ikinararangal ko na ginawa niya akong Pilipino na katulad niyo.”

-Cory Aquino

Nilisan na tayo ni Tita Cory!

Ito ang maling balita na natanggap ko mula sa isang estudyante ko habang ako ay naglelektura noong 24 Hulyo 2009. Sa araw na iyon, marami ang umiyak.  Mali ang balita, pero may nasilip akong bagong pag-asa sa sama-samang pananalangin para sa kalusugan ng dating pangulo.  Noong hapon na iyon, nakasakay ako ng taxi sa Vito Cruz nang makakita ako ng isang padyak na may malalaking dilaw na ribbon.  Naiyak ako.  Hindi pa pala nakakalimot ang mga tao.

Kanina, sa ganap na 5:48 ng umaga, ang aking kaibigang si Ayshia ay ginising ako sa telepono ng isang masamang balita—Nilisan na tayo ng tuluyan ni Tita Cory sa oras na 3:18 ng umaga.  Nakapaligid ang kanyang pamilyang nagdarasal ng rosaryo, sa ikalimang misteryo ng Hapis.

Habang isinusulat ko ito mula dito sa Tarlac, at maging sa Maynila, makulimlim at panaka-naka ang ulan, maging ang langit ay nagluluksa sa kanyang pagkawala.

Bilang isang batang lumaki sa panahon ng Kapangyarihang Bayan (People Power), inspirasyon ko si Tita Cory.  Sinisigaw ko ang kanyang pangalan sa tuwing may helikopter na dumadaan at dinadala ko ang kanyang larawan.  Una ko siyang nakamayan sa pagpaparangal sa kanya ng Ramon Magsaysay Award noong 1998, muli sa Katedral ng Maynila sa misa para sa mga biktima ng 9/11 noong 2001, at sa marami pang ibang pagkakataon.  Nakapanayam ko na rin siya noong 2003 at sa kabila ng pagiging pormal at makikitang pagpapahalaga sa distansya at pribasiya, naging mabuti ang kanyang pagtrato sa amin at pinadama niya na espesyal kami sa kanya.  Kamakailan lang, nagpaunlak din siya sa aking kahilingan na pirmahan lahat ng aking mga libro at memorabilia ukol sa kanya.  Simple lamang siya.

Ang nais kong maalala kay Gng. Aquino ay ang simpleng nilalang sa kanyang kaibuturan.  Ang simpleng nilalang na sa iba’y maaaring tawaging ang bata na nasa loob natin, na sa kabila ng komplikasyon at mga kakulangan ay nagpapadayon pa rin, hindi natitinag.

Naaalala natin ang simpleng maybahay at ina na hindi naisip ang panganib ng diktadura, at naging tinig at tanglaw ng nakakulong na kabiyak, ang bayaning si Ninoy Aquino, at ng isang pamilyang nangungulila sa haligi ng tahanan.

Naaalala natin na matapos mapaslang ang asawa noong 21 Agosto 1983, sa kabila ng pagnanais na magkaroon ng mapayapang buhay, tinanggap niya ang hamon na maging lider nang kinailangan ng ipantatapat sa makapangyarihang diktador.  Nanaig ang simpleng nilalang sa loob niya, na sa kabila ng kakulangan ng karanasan, sinunod niya ang kahilingan ng milyong tao na tumakbo bilang pangulo, at sa panahon ng Kapangyarihang Bayan noong Pebrero 1986, tinawagan siya ng mamamayan na itatag muli ang bandila ng demokrasya sa bansa.

Naaalala natin ang simpleng pangulong hindi naghangad na mapag-ibayo ang kanyang kayamanan, gamit ang kanyang kapangyarihan.  Hindi nabahiran ng anumang alegasyon ng personal na korupsyon.

Naaalala natin na matapos niyang ilipat ang panguluhan ng mapayapa noong 30 Hunyo 1992 sa kanyang kahalili, sa unang pagkakataon mula 1965, hindi nagpahinga si Tita Cory.  Ang simpleng nilalang sa loob niya ay nagpatuloy na tumulong sa bayan, sa pamamagitan ng Aquino Foundation at sa mga pakikibaka para sa mabuti at maginhawang lipunan.

Sa mga nakaraang buwan, naalala naman natin na itinuro niya kung paano tanggapin ang kamatayan, at kung paano ialay ang kanyang mga pagdurusa sa pananalangin para sa bayan.  At maging sa karamdaman, at ngayon sa kamatayan, patuloy niya tayong pinagkakaisa.

Anumang pagkukulang at isyung kinaharap ni Tita Cory, nahihigitan ito ng kanyang karakter at kabutihang-loob.  Ginawa at sinabi niya ang sa tingin niya ay tama, at ang simpleng nilalang sa kanyang kaibuturan ay patuloy na pinanghawakan ang pag-asa at tiwala sa mga Pilipino.

Sa kanyang pagkawala, muling magugunita ang Kapangyarihang Bayan kung saan siya ang naging simbolo ng pagkilos ng 2 Milyong Pilipino na naging simple sa isang pagkakataon at ipinakita ang lahat ng maganda sa Pilipino.  Muling makikita ng kabataan ang kadakilaan ng kanilang bansa at lahi na sinisimbolo ng isang simpleng maybahay.

Purihin ang Diyos at nabuhay at nakasama natin ang isang Dakilang Pilipina, ang Ina ng ating demokrasya, naging Ina ng Bayan.

Patay na si Tita Cory, pero ipinasa niya sa atin ang pag-asa sa mas maginhawang Pilipinas.  Buhayin natin ito sa ating puso, isipan, at gawa.

Patay na si Tita Cory!  Mabuhay ang simpleng nilalang sa bawat Pilipino…

1 Agosto 2009, 9:43 NU, Lungsod ng Tarlac

Isang nakapangingilabot na alaala:  Isang aklat na pinirmahan ni Cory Aquino para kay Xiao Chua eksaktong dalawang taon bago siya sumakabilang-buhay.