IT'S XIAOTIME!

Naglilingkod sa Diyos at sa Bayan sa pagtuturo ng Kasaysayan

Month: December, 2012

XIAOTIME, 5 December 2012: TUNAY NA SAWSAWANG PINOY

Broadcast of Xiaotime news segment last Wednesday, 5 December 2012, at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Maria Y. Orosa, kinikilalang imbentor ng banana ketchup.  Sa kanya ipinangalan ang Orosa St. na pumapagitna sa Rizal Park, Luneta sa Maynila.  Larawan mula sa dreamcatcherrye.blogspot.com.

Maria Y. Orosa, kinikilalang imbentor ng banana ketchup. Sa kanya ipinangalan ang Orosa St. na pumapagitna sa Rizal Park, Luneta sa Maynila. Larawan mula sa dreamcatcherrye.blogspot.com.

5 December 2012, Wednesday:  http://www.youtube.com/watch?v=OPtdTiaKmEY

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Alay po ang episode na ito sa ating “Bisig ng Batas,” ang aking kaibigan na si Atty. Jennifer Jimeno Atienza na sa unang linggo pa lamang ng Xiao Time ay itinanong na sa akin, ano nga ba ang tunay na sawsawang Pinoy?  Patis ba?  Toyo?  Bagoong?  E nagkalat ito sa ibang bansa.  Mayroon na akong kasagutan.

Doreen Fernandez.  Larawan mula sa thefilam.net

Doreen Fernandez. Larawan mula sa thefilam.net

Ayon sa yumaong food historian na si Doreen Fernandez, ang mga inasinan at finerment na mga isda sa mga tapayan o banga ang lumilikha ng sabaw na nagiging maalat na patis, hindi ito malansa, kundi mabango ang amoy nito.  Ngunit, nuoc mam rin ito sa Vietnam, nam pla sa Thailand, at petis sa Indonesia!  Petis-Patis?

Patis.  Larawan mula sa tastingmenu.com

Patis. Larawan mula sa tastingmenu.com

Ang tawag sa mga salitang ganito ay cognates.  Ang wika at kultura naman kasi natin sa Southeast Asia ay nagmula sa ating iisang ninuno, ang mga Austronesians!  Ang maalat din na toyo naman o soy sauce na gawa sa balatong ay pinaniniwalaang nagmula sa Tsina at Hapon.  Sa Pilipinas, kung saan malaganap din ito, tawag ito sa mga weng-weng, “taong nababaliw o mali-mali ang pinag-gagawa.”

Toyo.  Larawan mula sa becomingbklyn.com

Toyo. Larawan mula sa becomingbklyn.com

Ang maasim na suka naman o vinegar ay malaganap sa buong mundo ngunit sa Pilipinas kadalasan itong gawa sa niyog, tubo at nipa.  Pinanggagamot din ito sa lagnat at sakit ng ulo.

Suka.  Larawan mula sa marketmanila.com

Suka. Larawan mula sa marketmanila.com

Sa aklat na Sucesos de las Islas Filipinas o Events in the Philippine Islands, pinansin ni Dr. Antonio de Morga noong 1609 ang pagkain ng mga indio ng mga isdang sarap na sarap lamang sila kung nabubulok na ito at mabaho.  Sabi niya siguro noon “Yuck!  So kadiri!”  Kaya ilang siglo ang lilipas ipagtatanggol naman tayo ni José Rizal, “Heto na naman ang Espanyol, pinandidirihan ang mga pagkaing hindi nila alam o kinasanayan.  Ang isdang binabanggit ni Morga, na hindi masarap kung hindi bulok at mabaho ay ang bagoong, at alam ng mga nakakain at nakatikim na nito na hindi ito at hindi dapat ito bulok.”  Kung nais ng sagot para sa sawsawang sa Pilipinas nagmula, pinaniniwalaang bagoong ito.  Gawa ito sa mga isda at lamang-dagat na inapak-apakan ng mga mangingisda at pinalo ng mga sagwan matapos noon ay kanilang aasinan upang ma-ferment.

Bagoong.  Larawan mula sa marketmanila.com

Bagoong. Larawan mula sa marketmanila.com

Nang dumating ang mga Amerikano, nahilig din tayo sa tomato ketchup.  Ngunit nang sakupin tayo ng mga Hapones noong World War II, nagkaroon ng kakulangan sa suplay nito.  Kaya naimbento ng Pinoy ang banana ketchup, at ang unang brand nito ayon kay Dr. Ricardo José ay ang “Mafran.”

Banana ketchup.  Larawan mula sa thelongestwayhome.com

Banana ketchup. Larawan mula sa thelongestwayhome.com

Ito ay isang ring orihinal na sawsawang Pinoy na mas matamis pa sa tomato ketchup.  Sinasabing ang imbentor ng banana ketchup ay ang food technologist, chemist at pharmacist na si Maria Y. Orosa ng Batangas na sumama sa Marking’s Guerillas at naging kapitan pa, nagpakain ng kanyang imbensyong “magic food” na soyalac sa mga nasa concentration camps.  Natamaan siya ng shrapnel ng bomba habang nagtatrabaho sa Bureau of Plant Industry noong Battle for the Liberation of Manila noong 1945.  Sa ospital, muli siyang nabomba at tinamaan ng shrapnel sa puso na kanyang dagling ikinamatay.  Hindi lang ang talento at masarap na panlasa ng mga Pilipino ang makikita natin sa ating mga sawsawan, nagtataglay din ito ng mga saysay ng kabayanihan ng mga nauna sa atin.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan, and that was Xiaotime.

(Pook Amorsolo, UP Diliman, 27 November 2012)

Ayon sa thelongestwayhome.com:  "Do bananas bleed red? In The Philippines it appears they do!"  Pilosopo.

Ayon sa thelongestwayhome.com: “Do bananas bleed red? In The Philippines it appears they do!” Pilosopo.

XIAOTIME, 4 December 2012: DATU ALI NG BUAYAN, Juramentado o Bayani?

Broadcast of Xiaotime news segment last Tuesday, 4 December 2012, at News@1 and News@6 of PTV 4, simulcast over Radyo ng Bayan DZRB 738 khz AM:

Datu Ali at ang kanyang pamilya.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinusat Lidasan.

Datu Ali at ang kanyang pamilya. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

4 December 2012, Tuesday:  http://www.youtube.com/watch?v=2rLwzirZw2A

Makasaysayang araw po, it’s Xiaotime!  Alay ang episode na ito sa mga kaibigang nagsusulong ng kapantasang Muslim at nagbabantay ng alaala ng mga bayaning Moro, sina Dato Yusuf Ali Morales at Muhammad Sinsuat Lidasan na kaanak ng mga Sultan ng Buayan sa Maguindanao.

Prinsesa Bai Aizian Utto Camsa

Prinsesa Bai Aizian Utto Camsa

Noong nakaraang November 24, 2012, binigyan po ako ng karangalan ng Sultanate of Buayan Darussalam, sa pamamagitan ni Prinsesa Bai Aizian Utto Camsa, ng karangalang “Darjah Kebesaran Sultan Akmad Utto Camsa” na may titulong pandangal na “Dato” dahil sa aking pagtalakay ng kultura at ng mga bayaning Moro dito sa “Xiao Time.”

04 na may titulong pandangal na “Dato”

Inspirasyon ang iginawad ninyo sa akin upang lalong magpunyagi na responsableng isalaysay ang mga kwentong may saysay sa ating lahat.  Ang tatalakayin ko po ngayon ay ang kanilang ninunong si Datu Ali.  Si Datu Ali, ang Rajah Muda o Crowned Prince ng Sultanato ng Buayan sa Maguindanao at pinuno ng Hilagang Lambak ng Cotabato, ang kinikilalang pinuno ng teritoryo at mamamayang Maguindanaon noong kanyang panahon, dekada 1900s.  Anak siya ni Sultan Muhammad Bayao.  Ngunit, nagnanais ang mga bagong saltang mananakop na Amerikano na maghari sa Maguindanao, si Datu Ali ang naging pinakamalaki nilang tinik.  Dinigma sila ni Datu Ali noong una sa pamamagitan ng harapang pakikipaglaban ngunit paglaon gamit na ang digmaang pangerilya.  Kahit ang mabangis na heneral na mga Amerikano na si Leonard Wood, na magiging gobernador heneral ng Pilipinas, ay hindi naitago ang paghanga kay Datu Ali, “by far the most capable Moro we have run into.”

Heneral Leonard Wood

Heneral Leonard Wood

Upang makipagnegosasyon kay Datu Ali, naging tagapamagitan ng mga Amerikano ang isang respetadong Imam na si Sharif Afdal ngunit hindi naging mabunga ang mga usapang ito.

Sharif Afdal, nagyoyosi, naka-shades.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Sharif Afdal, nagyoyosi, naka-shades. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Naging istratehiya ng mga mananakop ang “Divide and Rule” policy kung saan pag-aaway-awayin ang mga Pilipino upang hindi magkaisa at nang hindi magkaroon ng malaking banta sa kanilang pananakop.

Datu Guimbangan.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Datu Guimbangan. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Kinidnap sa Fort Serenaya ang kapatid niyang si Datu Guimbangan upang hikayatin siyang sumuko ngunit hindi siya natinag.  Kaya pinakilos ng mga Amerikano ang mga taong may hinanakit kay Datu Ali upang pagtaksilan siya.  Bilang negosyador, si Sharif Afdal ang nagsabi ng kinaroroonan ni Datu Ali kay Datu Piang, na nagpasa naman ng impormasyon sa mga Amerikano.

Datu Piang.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Datu Piang. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Inatasan ang 22nd Infantry sa pamumuno ni Kapitan F.R. McCoy.  Si Datu Enok naman ang gumabay sa mga Amerikano sa pinakaligtas at pinakahindi nababantayan na ruta patungo sa kampo ni Datu Ali.

Kapitan F. R. McCoy.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Kapitan F. R. McCoy. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Datu Enok.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Datu Enok. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

October 22, 1905, umaga, nilusob ng mga Amerikano ang bahay ni Datu Ali, nakaganti ng putok ang datu ngunit nakaiwas si Tinyente Remington at binaril ang datu, bumagsak siya at nagtangkang tumakas upang lumaban muli ngunit tinapos na siya ng mga kalaban.  Ito ang pataksil na wakas ng pinakamalaking hamon sa pananakop ng Amerika sa Maguindanao.

Ulat ng mga Amerikano sa pagpaslang kay Datu Ali.  Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Ulat ng mga Amerikano sa pagpaslang kay Datu Ali. Sa kagandahang loob ni Dato Muhammad Sinsuat Lidasan.

Ayon kay Datu Ali, “Ang mga taong takot mamatay ay mas magandang takpan na lamang ng palay sa kanilang libingan.”  Para sa ilan sa atin, kapag lumalaban ang Muslim para sa kanilang lupa, juramentado o nag-aamok sila.  Ngunit ang mga katulad ni Datu Ali ay dapat kilalaning bayani na isinakripisyo ang buhay, nag-sabil, para sa tunay na kalayaan ng bayan.  Ako po si Xiao Chua para sa Telebisyon ng Bayan, and that was Xiaotime.

(McDo Taft, 27 November 2012)